साहित्यकार भेषमान गिरी : प्युठानी साहित्यका एक अग्रज व्यक्तित्व
प्युठान नेपाली साहित्यको उर्वर भूमि हो। यहाँको साहित्यिक यात्राले लामो ऐतिहासिक परम्परा बोकेको छ। अभाव, कठिनाइ र प्रतिकूल सामाजिक–राजनीतिक परिस्थितिका बीच पनि प्युठानका स्रष्टाहरूले सिर्जनाको दियो निभ्न दिएका छैनन्। राणा शासनदेखि पञ्चायती व्यवस्था हुँदै लोकतान्त्रिक कालखण्डसम्म आइपुग्दा यहाँका साहित्यकारहरूले समाजका विसङ्गति, वर्गीय विभेद, शोषण, उत्पीडन र राष्ट्रिय चेतनाका विषयलाई आफ्ना सिर्जनाको विषय बनाउँदै आएका छन्। यही समृद्ध साहित्यिक परम्परालाई निरन्तरता दिने अग्रज स्रष्टाहरूको पङ्क्तिमा भेषमान गिरीको नाम सम्मानपूर्वक लिन सकिन्छ।
साहित्यकार गिरीको जन्म प्युठानको हालको झिमरुक गाउँपालिका तथा साबिकको तुषारा गाउँपालिका–२ मा भएको हो। उहाँले राजनीतिशास्त्रमा स्नातक तहसम्मको अध्ययन गर्नुभएको छ। राजनीतिक चेतना र सामाजिक सरोकारसँग नजिक रहेको उहाँको अध्ययनले पनि उहाँको साहित्यिक दृष्टिकोण निर्माणमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पारेको देखिन्छ। उहाँको साहित्य केवल भावनाको अभिव्यक्ति मात्र होइन, समाजलाई हेर्ने एउटा दृष्टिकोण पनि हो।
साहित्य र जीवनलाई सँगसँगै हिँडाउने स्रष्टा
भेषमान गिरी साहित्यमा प्रवेश गरेको समय नेपाली समाज आफैँ एउटा ठूलो रूपान्तरणको प्रक्रियाबाट गुज्रिरहेको थियो। राजनीतिक परिवर्तनका आकाङ्क्षा, सामाजिक असमानता, वर्गीय विभेद, गरिबी, अशिक्षा र रूढिवादी संस्कारसँग नेपाली समाज जुधिरहेको थियो। यस्तो परिवेशमा साहित्यकारका लागि समाज केवल वर्णन गर्ने विषय थिएन; त्यो परिवर्तनको प्रश्न थियो।
गिरीको साहित्यिक चेतना पनि यही सामाजिक यथार्थसँग जोडिएको देखिन्छ। उहाँले साहित्यलाई केवल मनोरञ्जनको माध्यमका रूपमा ग्रहण गर्नुभएन। बरु मानिसका दुःख, पीडा, अन्याय, शोषण, विभेद र सामाजिक विसङ्गतिलाई सिर्जनाको विषय बनाउनुभयो। त्यसैले उहाँका रचनामा जीवनप्रतिको गहिरो सरोकारसँगै परिवर्तनको आकाङ्क्षा पनि भेटिन्छ।
प्युठानको साहित्यिक वातावरण निर्माण गर्ने पुस्तामा उहाँको उपस्थिति यसै कारण उल्लेखनीय छ। उहाँले कविता, गीत, कथा र खण्डकाव्यका माध्यमबाट आफ्नो समय र समाजसँग संवाद गर्नुभएको छ।
‘आमाको पुकार’मा प्रगतिशील चेतना
भेषमान गिरीको साहित्यिक व्यक्तित्वलाई बुझ्न उहाँको ‘आमाको पुकार’ खण्डकाव्य महत्वपूर्ण कृति हो। वि.सं. २०७१ मा प्रकाशित यो कृति २०७५ मा पुनः प्रकाशित भएको देखिन्छ। आमा र छोराबीचको संवादलाई पद्यात्मक संरचनामा प्रस्तुत गरिएको यस कृतिमा पारिवारिक सम्बन्धको भावुकता मात्र छैन; सामाजिक विभेद, वर्गीय चेतना, राष्ट्रियता र मानवीय मूल्यका प्रश्न पनि जोडिएका छन्।
खण्डकाव्यमा छोराको प्रश्न आउँछ—
“ठुलो र सानो भेद र भाव कहाँबाट आउँछ ?
निकाली फालौँ यो कालो सोचाइ दिमाग माझबाट ।”
यी पङ्क्ति केवल आमासँग गरिएको सामान्य संवाद होइनन्। यसमा समाजमा निर्मित ठूलो–सानोको विभेदप्रतिको असहमति छ। मानिसलाई जन्म, जात, वर्ग वा हैसियतका आधारमा विभाजन गर्ने सोचविरुद्धको आवाज छ। त्यसैले यी पङ्क्तिमा गिरीको प्रगतिशील चेतनाको स्पष्ट प्रतिबिम्ब देखिन्छ।
काव्यमा आमाको आवाजमार्फत पनि सामाजिक यथार्थलाई यसरी अभिव्यक्त गरिएको छ—
“कति छन् सन्तान प्रगति पथमा लम्किँदै गरेका ।
कति छन् सन्तान शोषण गरी पेट आफ्नो भरेका ।।”
यहाँ ‘सन्तान’ केवल पारिवारिक अर्थमा सीमित छैन। यसले समाजको एउटा ठूलो चरित्रलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। कोही श्रम, संघर्ष र प्रगतितर्फ अघि बढिरहेका छन् भने कोही अरूको श्रम र शोषणमा आफ्नो जीवन चलाइरहेका छन्। यसरी सामान्य पारिवारिक संवादभित्र वर्गीय सम्बन्ध र सामाजिक असमानताको प्रश्नलाई प्रवेश गराउनु गिरीको काव्यचेतनाको उल्लेखनीय पक्ष हो।
धार्मिक आडम्बरमाथि प्रश्न
‘आमाको पुकार’मा धार्मिक आडम्बर र मानवीय व्यवहारबीचको विरोधाभासलाई पनि साहित्यकार गिरीले व्यङ्ग्यात्मक ढङ्गले उठाएका छन्। काव्यमा भनिएको छ—
“ईश्वर माने भगवान् पुज्ने जति छन् मानव ।
आमाको सम्मान नगर्ने जुन हुन् सबै नै दानव ।।”
यी पङ्क्तिमा धार्मिक विश्वासप्रति मात्र प्रश्न गरिएको होइन; धर्मका नाममा गरिने आडम्बर र वास्तविक मानवीय व्यवहारबीचको दूरीमाथि प्रहार गरिएको छ। जन्मदिने आमाप्रति सम्मान र जिम्मेवारी पूरा गर्न नसक्ने मानिसले भगवान्को पूजा गर्नुको अर्थ के रहन्छ ? यही प्रश्नलाई कविले सरल तर प्रभावकारी भाषामा उठाएका छन्।
यसरी गिरीको साहित्यमा धार्मिकता र मानवताको सम्बन्धलाई आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। उहाँका लागि मानिसप्रतिको सम्मान नै सबैभन्दा ठूलो नैतिक मूल्य हो भन्ने धारणा यी पङ्क्तिहरूबाट अभिव्यक्त हुन्छ।
आमाबाट धर्ती आमासम्म : राष्ट्रिय चेतनाको विस्तार
‘आमाको पुकार’को अर्को सुन्दर पक्ष यसको ‘आमा’ अवधारणाको विस्तार हो। व्यक्तिगत जीवनमा जन्मदिने आमा जति महत्त्वपूर्ण छिन्, त्यसभन्दा व्यापक अर्थमा धर्ती र देश पनि आमाकै रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्।
यसले मातृत्वको भावनालाई पारिवारिक सीमाबाट उठाएर राष्ट्रिय चेतनासम्म पुर्याउँछ। त्यसैले गिरीको काव्यमा ‘आमा’ केवल जन्मदिने महिला होइनन्; उनी माटो, देश, समाज र सामूहिक अस्तित्वको प्रतीकसमेत बन्छिन्।
यही ठाउँमा उहाँको साहित्यमा रहेको राष्ट्रिय चेतना अझ प्रस्ट हुन्छ। व्यक्तिगत संवेदनाबाट सामाजिक चेतना र सामाजिक चेतनाबाट राष्ट्रिय भावनातर्फ जाने यो यात्रा उहाँको काव्यात्मक सोचको एउटा उल्लेखनीय पक्ष हो।
‘आँसुको दोभानमा’ : कथाभित्र जीवनका अनेक रङ
भेषमान गिरीको अर्को महत्त्वपूर्ण कृति ‘आँसुको दोभानमा’ कथा सङ्ग्रह हो, जुन वि.सं. २०६८ मा प्रकाशित भएको हो। यस सङ्ग्रहमा ‘बल्ल घैँटोको पिँधमा घाम लागेछ’, ‘जोईटिग्रे’, ‘वैराग्य किन आउँछ ?’, ‘छोडे’, ‘सङ्गत गुनाको फल’, ‘प्रशंसाले जीवन रक्षा गर्छ’, ‘अल्छी गरे भाग्य भाग्छ’, ‘छट्टु स्याल र लट्टु सिंह’, ‘आँसुको दोभानमा’ (गीति कथा), ‘दुई मित्र’, ‘शङ्काले लङ्का जलाउँछ’ लगायतका रचना समेटिएका छन्।
यी कथाका शीर्षकहरू मात्र हेर्दा पनि गिरीको कथाकारिता जीवनका विविध पक्षतर्फ फैलिएको देखिन्छ। सामाजिक व्यवहार, मानवीय कमजोरी, नैतिक शिक्षा, सम्बन्ध, सङ्घर्ष, व्यङ्ग्य र जीवनका अनुभव उनका कथाका विषय बनेका छन्।
‘आँसुको दोभानमा’ नाम आफैँ एउटा प्रतीकात्मक शीर्षक हो। मानिसका दुःख, पीडा, अनुभव र संवेदनाहरू एक ठाउँमा जम्मा हुँदा बन्ने भावनात्मक ‘दोभान’का रूपमा यसलाई बुझ्न सकिन्छ। यस अर्थमा गिरीको कथाकारिता जीवनको उज्यालो पक्ष मात्र होइन, मानिसले भोगेका पीडा र आँसुका कथा पनि सुनाउने प्रयत्न हो।
‘उद्गार’मा विविध जीवन चेतना
गिरीको ‘उद्गार’ कविता तथा गीतहरूको सँगालो हो। यसमा बाल गीतदेखि चाडपर्वका गीतसम्म, नारी उत्पीडनदेखि विकास र शिक्षासम्म, राष्ट्रियतादेखि शोषणविरुद्धको चेतनासम्म विविध विषय समेटिएका छन्।
यसबाट गिरीको सिर्जनात्मक दायरा फराकिलो रहेको देखिन्छ। उहाँ कुनै एउटै विषय वा विधाको साँघुरो घेरामा सीमित हुनुहुन्न। बालबालिकाका लागि सिर्जना गर्दा उहाँ सरल र सहज बन्नुहुन्छ; सामाजिक विकृतिमाथि लेख्दा आलोचनात्मक बन्नुहुन्छ; राष्ट्रियताको प्रश्न उठाउँदा भावुक र प्रतिबद्ध बन्नुहुन्छ।
नारी उत्पीडन, सामाजिक शोषण र फोहोरी राजनीतिविरुद्धको आवाजले उहाँको साहित्यमा रहेको सामाजिक उत्तरदायित्वलाई प्रस्ट पार्छ। उहाँका रचनामा समाजलाई जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्ने प्रवृत्तिभन्दा त्यसलाई प्रश्न गर्ने र सुधारतर्फ उन्मुख गराउने आकाङ्क्षा बढी देखिन्छ।
साहित्यिक पत्रिकासँगको निरन्तर सम्बन्ध
भेषमान गिरीको साहित्यिक यात्रा पुस्तक प्रकाशनमा मात्र सीमित छैन। ‘सुमन’, ‘लालकिरण’, ‘प्युठान समाचार’, ‘नयाँ कदम’, ‘सयपत्री’, ‘प्रगति’ लगायतका साहित्यिक तथा स्थानीय प्रकाशनहरूमा उहाँका सिर्जना प्रकाशित हुँदै आएका छन्।
यसले उहाँको साहित्यिक सक्रियता कुनै एक समयको आकस्मिक प्रयास नभई लामो समयसम्म निरन्तर रहेको देखाउँछ। साहित्यिक पत्रिका र प्रकाशनहरूसँगको यस्तो सम्बन्धले स्थानीय साहित्यिक चेतना निर्माणमा पनि भूमिका खेल्छ। स्रष्टा एक्लै सिर्जना गर्दैन; उसले आफ्नो समयको साहित्यिक समुदायसँग संवाद पनि गर्छ। गिरीको साहित्यिक यात्रा यस दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण देखिन्छ।
प्रगतिशील साहित्यिक परम्पराको एउटा कडी
भेषमान गिरीलाई प्युठानका अग्रज साहित्यकारहरूको परम्परामा राखेर हेर्दा उहाँको साहित्यिक व्यक्तित्व अझ प्रस्ट हुन्छ। मोहनविक्रम सिंह, मोहन वैद्य ‘किरण’, झपेन्द्रराज वैद्यलगायतका स्रष्टाहरूले प्युठानको साहित्यिक तथा वैचारिक वातावरण निर्माणमा प्रभाव पारेको पुस्तासँग गिरीको साहित्यिक यात्रा पनि जोडिएको देखिन्छ।
तर प्रत्येक स्रष्टाको आफ्नै आवाज हुन्छ। गिरीको विशिष्टता उहाँले गम्भीर सामाजिक विषयलाई पनि सरल, सहज र बोधगम्य भाषामा प्रस्तुत गर्नुमा देखिन्छ। उहाँको साहित्यमा जटिल सिद्धान्तलाई सामान्य पाठकले बुझ्ने जीवनका घटना र संवादसँग जोड्ने प्रयत्न भेटिन्छ।
यही कारण उहाँको साहित्यलाई केवल साहित्यिक अभिव्यक्ति नभई सामाजिक शिक्षाको एउटा माध्यमका रूपमा समेत पढ्न सकिन्छ।
सरल भाषाभित्र गम्भीर आशय
भेषमान गिरीको साहित्यको एउटा उल्लेखनीय विशेषता यसको सरलता हो। उहाँका रचनामा जटिल शब्दावली र कृत्रिम बौद्धिक प्रदर्शनभन्दा सामान्य मानिसले बुझ्ने भाषा प्रयोग भएको पाइन्छ। तर भाषाको सरलताले विषयको गम्भीरतालाई कमजोर बनाएको छैन।
ठुलो–सानोको विभेद, शोषण, नारी उत्पीडन, धार्मिक आडम्बर, शिक्षा, विकास, राष्ट्रियता र सामाजिक विकृतिजस्ता विषय उठाउँदा उहाँले पाठकलाई कठिन सैद्धान्तिक भाषामा होइन, दैनिक जीवनका अनुभूति र प्रसङ्गमार्फत प्रश्न गर्न लगाउनुहुन्छ।
यही सरलताभित्र उहाँको साहित्यिक शक्ति लुकेको छ।
साहित्यसँगै इतिहासका साक्षी
भेषमान गिरीको व्यक्तित्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष उहाँ स्थानीय इतिहास र सांस्कृतिक स्मृतिका जानकार हुनु हो। प्युठानको साहित्यिक यात्राका क्रममा आयोजित कार्यक्रममा जनता उच्च माध्यमिक विद्यालय तथा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको प्रतिमासँग सम्बन्धित ऐतिहासिक प्रसङ्ग उहाँले सुनाउनुभएको उल्लेख पाइन्छ।
यस्ता स्मृतिहरू पुस्तकमा मात्र सुरक्षित हुँदैनन्। ती पुस्तान्तरण गर्ने मानिसहरूका सम्झना, अनुभव र कथनमा पनि बाँचेका हुन्छन्। यस अर्थमा गिरी केवल साहित्यका स्रष्टा होइन, आफ्नो समयका जीवित साक्षी र स्थानीय सांस्कृतिक स्मृतिका संवाहक पनि हुनुहुन्छ।
निष्कर्ष : प्युठानी साहित्यको एउटा जीवित अध्याय
भेषमान गिरीलाई केवल केही कृतिका लेखकका रूपमा हेर्नु उहाँको साहित्यिक व्यक्तित्वलाई साँघुरो बनाउनु हुनेछ। उहाँको महत्त्व उहाँका प्रकाशित कृतिमा मात्र छैन; उहाँले प्रतिनिधित्व गर्ने साहित्यिक पुस्ता, सामाजिक चेतना, प्रगतिशील दृष्टिकोण, स्थानीय साहित्यिक वातावरण र पुस्तान्तरण हुँदै आएको साहित्यिक संस्कृतिमा पनि छ।
‘आमाको पुकार’मा वर्गीय विभेद, मानवीयता र राष्ट्रिय चेतना बोल्छ। ‘आँसुको दोभानमा’मा जीवनका पीडा, सम्बन्ध र सामाजिक व्यवहारका विविध पाटाहरू कथाका रूपमा आउँछन्। ‘उद्गार’मा बाल जीवनदेखि नारी उत्पीडन, शिक्षा, विकास, राष्ट्रियता र शोषण विरोधी चेतनासम्मको फराकिलो संसार भेटिन्छ। यी कृतिहरूलाई एकै ठाउँमा राखेर हेर्दा भेषमान गिरीको साहित्यिक व्यक्तित्वको मूल स्वर मानवता, सामाजिक न्याय, चेतना र परिवर्तनको आकाङ्क्षातर्फ उन्मुख देखिन्छ।
प्युठानको साहित्यिक यात्रामा अनेक स्रष्टाहरू आए, लेखे र आफ्नो समयलाई शब्द दिए। तीमध्ये केहीको नाम राष्ट्रिय साहित्यिक वृत्तमा धेरै चर्चित भए, केही स्थानीय सीमामै सीमित रहे। तर साहित्यको इतिहास केवल चर्चित नामहरूको इतिहास होइन; त्यो निरन्तर लेखिरहने, साहित्यिक वातावरण निर्माण गरिरहने र आफ्नो समयको चेतनालाई शब्दमा सुरक्षित गरिरहने स्रष्टाहरूको सामूहिक यात्रा पनि हो।
त्यस यात्रामा भेषमान गिरी एउटा महत्त्वपूर्ण कडी हुनुहुन्छ। उहाँका कृतिहरूमा प्युठानको माटोको गन्ध छ, नेपाली समाजका अन्तर्विरोधको प्रतिध्वनि छ र परिवर्तनको चाहनाले भरिएको एउटा सरल तर प्रतिबद्ध मनको आवाज छ।
त्यसैले भेषमान गिरीलाई प्युठानी साहित्यका अग्रज स्रष्टा मात्र होइन, स्थानीय साहित्यिक चेतना, सामाजिक सरोकार र सांस्कृतिक स्मृतिलाई पुस्तान्तरण गर्ने साहित्यिक व्यक्तित्वका रूपमा मूल्याङ्कन गर्नु बढी न्यायोचित हुनेछ।
उहाँको साहित्यिक योगदानमाथि अझ व्यवस्थित अध्ययन, कृतिहरूको समालोचनात्मक पुनर्पाठ र उहाँसँग सम्बन्धित सामग्रीको अभिलेखीकरण हुन सकेमा प्युठानको मात्र होइन, नेपाली प्रगतिशील साहित्यको इतिहास पनि अझ समृद्ध हुनेछ।
