विचार र कलाको सङ्गम : ‘अनन्त यात्रामा’ र ‘अग्निस्पन्दन’ले दिएको सन्देश
कविता केवल शब्दहरूको कलात्मक संयोजन होइन, यो जीवन र समाजबाट जन्मिएको विचार, अनुभूति र संवेदनाको सिर्जनात्मक अभिव्यक्ति पनि हो। मानिसले भोगेको जीवन, परिवार, समाज, राजनीति, प्रेम, पीडा, सङ्घर्ष र सामाजिक–राजनीतिक आन्दोलनले उसको चेतना निर्माण गर्दै लैजान्छ। त्यही चेतना जब कलात्मक अभिव्यक्तिको रूप लिन्छ, त्यहाँ कविता जन्मिन्छ। त्यसैले कविता जीवनभन्दा अलग कुनै काल्पनिक संसारमा जन्मिने विषय होइन; यो जीवन र समाजसँग निरन्तर संवाद गरिरहेको सिर्जनात्मक चेतनाको अभिव्यक्ति हो।
हरेक मानिसले आफ्नो जीवनयात्रामा कुनै न कुनै रूपमा विचार निर्माण गरिरहेको हुन्छ। हरेक मानिसभित्र केही न केही कलात्मक क्षमता पनि हुन्छ। यही अर्थमा हेर्दा प्रत्येक मानिसभित्र एउटा दार्शनिक र एउटा कवि लुकेको हुन्छ भन्न सकिन्छ। फरक यति मात्र हो—कसैले त्यसलाई जीवनमै सीमित राख्छ, कसैले त्यसलाई विचारमा विकास गर्छ र कसैले साहित्य तथा कलामार्फत समाजसामु अभिव्यक्त गर्छ।
यही वैचारिक र सिर्जनात्मक यात्राको एउटा परिणाम हो मेरो पहिलो कविता सङ्ग्रह ‘अनन्त यात्रामा’। मेरा अन्य तीन वटा दार्शनिक कृति प्रकाशित भइसके पनि ‘अनन्त यात्रामा’ मेरो पहिलो कविता सङ्ग्रह हो। जीवन, दर्शन, प्रेम, मातृत्व तथा सामाजिक–राजनीतिक यथार्थसँगको मेरो अनुभूतिलाई कवितामार्फत अभिव्यक्त गर्ने प्रयास यस सङ्ग्रहमा गरिएको छ। सिर्जना डबलीले भाद्र ६ गते आयोजना गरेको कृति परिचर्चाबाट प्राप्त सुझाव र आलोचनात्मक दृष्टिकोणलाई समेत समेटेर अब यस कृतिलाई छिट्टै प्रकाशनका लागि पठाउने तयारीमा छु।
दुई कृति, एउटै सामाजिक सरोकार
सिर्जना डबलीको नियमित मासिक कार्यक्रमअन्तर्गत भाद्र ६ गते ‘अनन्त यात्रामा’ र कल्पना पौडेल ‘जिज्ञासु’को ‘अग्निस्पन्दन’ माथि परिचर्चा सम्पन्न भयो। दुई फरक स्रष्टाका दुई कृति भए पनि दुवैमा समाज, जीवन र परिवर्तनप्रतिको चिन्ता भेटिन्छ। यही कारण परिचर्चा केवल कृतिको प्रशंसा वा आलोचनामा सीमित रहेन; यसले साहित्यले समाजसँग कस्तो सम्बन्ध राख्नुपर्छ भन्ने प्रश्नलाई समेत अगाडि ल्यायो।
दुवै कृतिमाथि क्रमशः प्रगतिशील लेखक सङ्घ, नेपालकी उपाध्यक्ष डा. अमृता शर्मा र सोही संस्थाकी सल्लाहकार डा. बिन्दु शर्माले परिचर्चा गर्नुभएको थियो।
‘अनन्त यात्रामा’ माथि आफ्नो विचार राख्दै डा. अमृता शर्माले कृतिले काव्य र दर्शनलाई कलात्मक रूपमा समन्वय गर्न सफल भएको बताउनुभयो। वर्तमान समयमा द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दर्शनको आवश्यकता अझै रहेको उल्लेख गर्दै उहाँले यसलाई काव्यात्मक र कलात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गर्न सक्दा प्रगतिशील साहित्य अझ प्रभावकारी बन्न सक्ने धारणा राख्नुभयो। सङ्ग्रहका २५ वटा कवितामा मातृत्व, प्रेम तथा सामाजिक र राजनीतिक विकृतिलाई कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त गरिएको उहाँको विश्लेषण थियो।
उहाँको टिप्पणीले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्नलाई अगाडि ल्याउँछ—प्रगतिशील साहित्य विचार प्रधान मात्र हुने कि विचारलाई कलाको उच्चतम रूपसँग जोड्ने? ‘अनन्त यात्रामा’ माथिको परिचर्चाले विचार र कलाबिचको सम्बन्धलाई अझ गम्भीर ढङ्गले सोच्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।
त्यसै गरी ‘अग्निस्पन्दन’ माथि परिचर्चा गर्दै डा. बिन्दु शर्माले सामाजिक विकृति र विसङ्गतिविरुद्ध कृतिले सशक्त आवाज उठाएको बताउनुभयो। विशेष गरी जातीय विभेद, विवाहसम्बन्धी विकृति तथा पुरुष प्रधान सामाजिक संरचनाबाट उत्पन्न विडम्बनापूर्ण अवस्थामाथि कृतिले प्रहार गरेको उहाँको धारणा थियो।
यसरी हेर्दा ‘अग्निस्पन्दन’ केवल व्यक्तिगत अनुभूतिको अभिव्यक्ति नभई समाजभित्र विद्यमान असमानता, विभेद र विकृतिमाथिको प्रश्न बनेर उभिएको देखिन्छ।
साहित्य मानव जीवनसँग जोडिनुपर्छ
कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि सिर्जना डबलीका इन्चार्ज रामप्रकाश पुरीले कार्यक्रममा महिला स्रष्टाहरूको उल्लेख्य सहभागिता र महिला हस्ताक्षरको बाहुल्यतालाई सकारात्मक पक्षका रूपमा लिनुपर्ने बताउनुभयो। साहित्यकारका कृतिहरू मानव जीवनको हितमा केन्द्रित हुनुपर्ने धारणा राख्दै उहाँले उत्तरआधुनिकतावाद, लोकप्रियतावादलगायतका प्रवृत्तिले साहित्यिक यात्रामा चुनौती थपिरहेको उल्लेख गर्नुभयो। स्रष्टाहरूले विचार र कलाको उचित संयोजन गर्दै अघि बढ्नुपर्नेमा उहाँले जोड दिनुभयो।
स्रष्टाको अनुभूति र पाठकको दृष्टि
कार्यक्रममा कवि द्वय समीर सिंह र **कल्पना पौडेल ‘जिज्ञासु’**ले आफ्ना लेखन–अनुभूति प्रस्तुत गर्नुभएको थियो। स्रष्टाले आफ्ना कृतिको जन्म–पृष्ठभूमि र सिर्जनात्मक उद्देश्यबारे धारणा राख्दा परिचर्चा अझ जीवन्त बनेको थियो। यसले लेखकको अनुभूति र पाठक तथा समीक्षकको दृष्टिबिच संवादको वातावरण निर्माण गरेको थियो।
कृति परिचर्चामा प्रवेश गर्नुअघि ‘अनन्त यात्रामा’ का एक–एक कविता निकासकी सचिव प्रमीला केसी र सिर्जना डबलीकी केन्द्रीय सदस्य समष्टि बुढाले वाचन गर्नुभएको थियो। त्यसै गरी ‘अग्निस्पन्दन’ का कविता बाल सिर्जना डबलीकी संयोजक ममता रावत र जीवन पाण्डेयले वाचन गर्नुभएको थियो। कविताको वाचनले कृतिमा रहेका भाव, विचार र कलात्मक पक्षलाई प्रत्यक्ष रूपमा अनुभूति गर्ने वातावरण तयार गरेको थियो।
समष्टि बुढाको सञ्चालनमा सम्पन्न कार्यक्रममा सिर्जना डबलीका उपाध्यक्ष प्रदीप प्रधानले अध्यक्षता गर्नुभएको थियो भने केन्द्रीय सदस्य इसु भट्टले स्वागत मन्तव्य राख्नुभएको थियो। कार्यक्रममा केशु कार्की तथा पूर्वी सिक्किमकी **अर्चना शर्मा ‘आकृति’**का कवितासमेत वाचन गरिएको थियो।
परिचर्चाको सन्देश
कृति परिचर्चा सामान्यतः एउटा पुस्तकको मूल्याङ्कन गर्ने कार्यक्रमका रूपमा बुझिन्छ। तर ‘अनन्त यात्रामा’ र ‘अग्निस्पन्दन’ माथिको परिचर्चाले त्यो सीमालाई केही फराकिलो बनाएको अनुभूति हुन्छ। यसले साहित्यमा विचार आवश्यक छ, तर विचारलाई कलात्मक अभिव्यक्तिसँग जोड्न सकिएन भने त्यसको प्रभाव सीमित हुन सक्छ भन्ने तथ्यलाई पुनः स्थापित गरेको छ।
दुवै कृतिका फरक विषयवस्तु भए पनि तिनमा समाज र मानिसप्रतिको सरोकार देखिन्छ। एउटा कृतिले दर्शन, प्रेम, मातृत्व र सामाजिक–राजनीतिक यथार्थलाई कवितामा उतार्ने प्रयास गरेको छ भने अर्कोले जातीय विभेद, विवाहसम्बन्धी विकृति र पुरुष प्रधान सामाजिक संरचनामाथि प्रश्न उठाएको छ। यस अर्थमा दुवै कृति आफ्ना–आफ्ना कोणबाट समाजलाई हेर्ने, प्रश्न गर्ने र परिवर्तनको आकाङ्क्षा व्यक्त गर्ने सिर्जनात्मक प्रयत्न हुन्।
आजको साहित्यिक परिवेशमा यस्ता परिचर्चाको महत्त्व अझ बढेको छ। सामाजिक सञ्जालमा सिर्जना प्रकाशित हुने क्रम तीव्र भइरहेका बेला कृतिमाथि गम्भीर छलफल, आलोचना र वैचारिक बहस आवश्यक छ। यसले स्रष्टालाई आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्न, सिर्जनालाई परिष्कृत गर्न र साहित्यलाई अझ जिम्मेवार बनाउन सहयोग गर्छ।
यस अर्थमा सिर्जना डबलीको उक्त कार्यक्रम दुई वटा कृतिको परिचर्चा मात्र थिएन। यो विचार, कला, आलोचना र सामाजिक उत्तरदायित्वबिचको संवाद थियो। ‘अनन्त यात्रामा’ र ‘अग्निस्पन्दन’ ले दिएको महत्त्वपूर्ण सन्देश पनि यही हो—साहित्य जीवनबाट जन्मिनुपर्छ, समाजसँग संवाद गर्नुपर्छ र विचारलाई कलाको शक्तिसँग जोडेर परिवर्तनको चेतना निर्माण गर्नुपर्छ।
यही दृष्टिले हेर्दा कृति परिचर्चा कार्यक्रमले स्रष्टालाई सिर्जनाको यात्रामा अघि बढ्न प्रेरणा दिएको मात्र होइन, प्रगतिशील साहित्यको आगामी यात्राका लागि पनि केही महत्त्वपूर्ण प्रश्न र सम्भावनाहरू छाडेर गएको छ।
