मार्क्सवादी दर्शन : बदलिँदो विश्वमा झनै सान्दर्भिक
मार्क्सवाद कुनै रेडिमेड नियम होइन। यो समाजलाई बुझ्ने, विश्लेषण गर्ने र परिवर्तनको दिशा पहिल्याउने वैज्ञानिक पद्धति हो।
मार्क्सवादी दर्शनको सन्दर्भमा सबैभन्दा पहिले स्पष्ट हुनुपर्ने कुरा के हो भने यो कुनै पहिले नै तयार पारिएको ‘रेडिमेड नियम’ होइन। ‘महान् ग्रन्थमा यसो लेखिएको छ, त्यसैले यही हुनुपर्छ’ भन्ने जडसूत्रवादी सोच मार्क्सवाद होइन। कम्युनिस्ट घोषणापत्र र पुँजीमा लेखिएका निष्कर्षलाई यान्त्रिक रूपमा दोहोर्याउनु पनि मार्क्सवादी हुनु होइन।
मार्क्सवाद कुनै बन्द प्रणाली होइन, समाज र जीवनलाई बुझ्ने वैज्ञानिक पद्धति हो। यो कुनै तयार घरभन्दा पनि निरन्तर अघि बढिरहने बाटोजस्तै हो। समय, समाज र परिस्थितिमा आउने परिवर्तनसँगै त्यसको अध्ययन, विश्लेषण र प्रयोग पनि विकसित हुँदै जानुपर्छ। त्यसैले मार्क्सवादको मूल भावना नै हो—‘ठोस परिस्थितिको ठोस विश्लेषण।’
दर्शन जीवनबाट अलग छैन
मानव समाजमा उत्पादन, श्रम, स्रोतसाधन र स्वार्थसँग जोडिएका विभिन्न प्रकारका सङ्घर्ष निरन्तर चलिरहेका हुन्छन्। यिनै सङ्घर्षबाट फरक–फरक विचार, दृष्टिकोण र सामाजिक सम्बन्ध निर्माण हुँदै जान्छन्।
हामी कसरी खान्छौँ? कसरी बोल्छौँ? आफ्ना साथी र सहकर्मीसँग कस्तो सम्बन्ध बनाउँछौँ? श्रमलाई कसरी बुझ्छौँ? समयको महत्वलाई कति आत्मसात् गर्छौँ? नेता र जनताबिचको सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ भन्ने ठान्छौँ? उत्पादनसँग कसरी जोडिन्छौँ? संस्था र समाजको आर्थिक पक्षलाई बलियो बनाउन कस्तो योजना बनाउँछौँ? आफ्नो जीवनलाई कसरी अनुशासित बनाउँछौँ?
यी प्रश्नहरू सामान्यजस्ता देखिए पनि यिनको पछाडि हाम्रो विश्वदृष्टिकोण जोडिएको हुन्छ।
व्यक्तिगत माया र वर्गीय मायाबिचको अन्तरसम्बन्ध कसरी बुझ्ने? सङ्घ–संस्थामा क्रियाशील हुँदा नेतृत्वको कार्यशैली कस्तो बनाउने? अध्ययन र पठन संस्कृतिलाई कति महत्त्व दिने? यी सबै प्रश्न पनि मार्क्सवादी दर्शनसँग प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा जोडिन्छन्। यस अर्थमा मार्क्सवादी दर्शन कुनै पुस्तकको पानामा सीमित दर्शन होइन। यो जीवन र समाजलाई हेर्ने दृष्टिकोण हो।
नयाँ युग, नयाँ चुनौती
मार्क्सवादी दर्शनको विकास १९औँ शताब्दीमा भयो। त्यो समयको विज्ञान र प्रविधि आजको तुलनामा निकै प्रारम्भिक अवस्थामा थियो। मार्क्सको समयमा पदार्थ र परमाणुसम्बन्धी ज्ञान प्रारम्भिक चरणमै थियो। आज विज्ञानले परमाणुको संरचनादेखि हिग्स बोसानजस्ता सूक्ष्म कणसम्मको अध्ययन गरिसकेको छ।
सूचना प्रविधिको तीव्र विकासले संसारलाई डिजिटल युगमा प्रवेश गराएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालन, रोबोटिक्स र डिजिटल अर्थतन्त्रले उत्पादन र श्रमको स्वरूपमा समेत नयाँ परिवर्तन ल्याइरहेका छन्। तर प्रश्न उठ्छ—के विज्ञान र प्रविधिको विकाससँगै मार्क्सवाद अप्रासङ्गिक भयो? निश्चय नै होइन।
विज्ञानको विकासले प्रकृतिबारे हाम्रो ज्ञान विस्तार गर्छ। प्रविधिले उत्पादनको स्वरूप बदल्छ। तर यसले समाजभित्र रहेका अन्तर्विरोधहरूलाई स्वतः समाप्त गर्दैन।
प्रविधि बदलियो, अन्तर्विरोध बदलिएको छैन
आज पुँजीवादी उत्पादन प्रणालीले सूचना र प्रविधिलाई व्यापक रूपमा प्रयोग गरिरहेको छ। डिजिटल प्लेटफर्मदेखि स्वचालित उत्पादनसम्म प्रविधिले पुँजीको विस्तार र नाफा वृद्धिका नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ। तर त्यससँगै श्रमको प्रश्न पनि नयाँ रूपमा उपस्थित भएको छ।
एकातिर प्रविधिले उत्पादन क्षमता बढाइरहेको छ भने अर्कोतिर श्रमको असुरक्षा, बेरोजगारी, असमानता र श्रमको मूल्यसँग सम्बन्धित नयाँ प्रश्नहरू जन्माइरहेको छ। पुँजी र श्रमबिचको सम्बन्धको स्वरूप बदलिएको छ, तर त्यसबिचको अन्तर्विरोध समाप्त भएको छैन।
श्रमजीवी वर्ग आज पनि न्याय, समानता, अधिकार र सम्मानपूर्ण जीवनका लागि सङ्घर्ष गरिरहेको छ। त्यसैले वर्गीय स्वार्थ र सामाजिक अन्तर्विरोधका प्रश्नहरू नयाँ रूप र नयाँ सन्दर्भमा उपस्थित भइरहेका छन्। यहीँनेर मार्क्सवादी दर्शनको सान्दर्भिकता अझ स्पष्ट हुन्छ।
परिवर्तनको विज्ञान
मार्क्सवादी दर्शनले समाजलाई स्थिर र अपरिवर्तनीय वस्तुका रूपमा हेर्दैन। समाज निरन्तर परिवर्तनशील छ। प्रत्येक वस्तु, संस्था र सम्बन्धभित्र अन्तर्विरोध हुन्छ। त्यही अन्तर्विरोधको सङ्घर्षबाट परिवर्तनको प्रक्रिया अघि बढ्छ। पुरानो र नयाँबिचको सङ्घर्ष, उत्पादन सम्बन्धमा आउने परिवर्तन तथा विभिन्न सामाजिक शक्तिहरूबिचको अन्तर्विरोधले समाजलाई निरन्तर गतिशील बनाइरहेका हुन्छन्। यही परिवर्तनको प्रक्रियालाई वैज्ञानिक ढङ्गले बुझ्ने महत्त्वपूर्ण आधार हो—द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद र ऐतिहासिक भौतिकवाद।
यस कारण मार्क्सवादलाई केवल विगतको दर्शनका रूपमा बुझ्नु यसको सारलाई सीमित गर्नु हो। यसको वास्तविक शक्ति बदलिँदो परिस्थितिलाई वैज्ञानिक रूपमा विश्लेषण गर्न सक्ने क्षमतामा छ।
मार्क्सवाद : उत्तर होइन, प्रश्न गर्ने पद्धति
मार्क्सवादले हरेक प्रश्नको उत्तर पहिले नै तयार पारेर राखिदिएको छैन। बरु यसले प्रश्न गर्न, तथ्य खोज्न, अन्तर्विरोध पहिचान गर्न र त्यसका आधारमा निष्कर्ष निकाल्न सिकाउँछ।
आजको विश्व हिजोको विश्व होइन। उत्पादनको स्वरूप बदलिएको छ। प्रविधि बदलिएको छ। श्रमको स्वरूप बदलिएको छ। सामाजिक सम्बन्धहरू बदलिएका छन्। तर परिवर्तन, अन्तर्विरोध र वर्गीय स्वार्थका आधारभूत प्रश्नहरू अझै समाजको केन्द्रमा छन्। त्यसैले आजको आवश्यकता मार्क्सवादलाई जडसूत्रका रूपमा दोहोर्याउनु होइन; यसलाई नयाँ युगका नयाँ प्रश्नहरूसँग जोडेर सिर्जनात्मक रूपमा प्रयोग गर्नु हो।
मार्क्सवादको सान्दर्भिकता यहीँ छ—यसले बदलिँदो समाजलाई बुझ्न, त्यसका अन्तर्विरोध पहिचान गर्न र परिवर्तनको सम्भावनालाई खोज्न वैज्ञानिक दृष्टिकोण प्रदान गर्दछ। समय बदलिएको छ, प्रविधि बदलिएको छ, समाज बदलिँदै छ। तर परिवर्तनलाई बुझ्ने प्रश्न अझै जीवित छ। त्यसैले मार्क्सवादी दर्शनको सान्दर्भिकता घटेको होइन—बदलिँदो विश्व परिस्थितिमा झनै बढेको छ।
