तराईको साम्प्रदायिक तनाव र राहुल सांकृत्यायनको तुम्हारी क्षय
नेपालको सामाजिक संरचनाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको विविधता हो। विभिन्न जाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिले बनेको नेपाली समाजले लामो समयदेखि सहअस्तित्व र आपसी सम्मानको परम्परा कायम राख्दै आएको छ। तर पछिल्ला दिनहरूमा तराई–मधेसका केही जिल्लामा देखिएका साम्प्रदायिक तनाव र हिंसात्मक घटनाले यही सामाजिक सद्भावमाथि चुनौती खडा गरेको छ। यस्ता घटनाले केवल स्थानीय शान्तिलाई मात्र प्रभावित गर्दैनन्, लोकतान्त्रिक समाजको आधारभूत मूल्य—सहिष्णुता, समानता र पारस्परिक विश्वास—लाई पनि कमजोर बनाउने जोखिम बोकेका हुन्छन्।
यही सन्दर्भमा प्रगतिशील चिन्तक तथा साहित्यकार राहुल सांकृत्यायनको कृति तुम्हारी क्षय विशेष रूपमा स्मरणीय हुन्छ। उक्त कृतिमा उनले धर्मका नाममा फैलाइने हिंसा, अन्धविश्वास र कट्टरताको आलोचना गर्दै मानवतावादी दृष्टिकोणको पक्षमा आवाज उठाएका छन्। उनका विचारको मूल सन्देश यो हो कि यदि कुनै धार्मिक आचरण वा व्याख्याले मनुष्यता, विवेक र सहअस्तित्वलाई नकार्छ भने त्यसको आलोचनात्मक समीक्षा आवश्यक हुन्छ। यसलाई कुनै धर्मविशेषको विरोधका रूपमा होइन, हिंसा र अमानवीयताको विरोधका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
नेपालमा देखिने अधिकांश साम्प्रदायिक तनावको मूल कारण धर्म मात्र होइन। सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक तथा सूचनासम्बन्धी अनेक कारकहरू पनि त्यससँग गाँसिएका हुन्छन्। जब धार्मिक पहिचानलाई राजनीतिक ध्रुवीकरण, अफवाह वा स्वार्थपूर्तिको माध्यम बनाइन्छ, तब समाजमा अविश्वास बढ्न सक्छ। त्यसैले कुनै पनि घटनालाई सरल निष्कर्षमा सीमित नगरी तथ्य, प्रमाण र कानुनी प्रक्रियाका आधारमा विश्लेषण गर्नु आवश्यक हुन्छ।
डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जालले सूचना प्रवाहलाई सहज बनाएको छ। तर यही माध्यमबाट अपुष्ट सूचना, घृणात्मक अभिव्यक्ति र उत्तेजक सामग्री पनि तीव्र गतिमा फैलन सक्छन्। त्यसैले नागरिक, सञ्चारमाध्यम, राजनीतिक दल र राज्य सबैले जिम्मेवार सञ्चार संस्कृतिको विकास गर्नुपर्छ। तथ्य जाँच, डिजिटल साक्षरता र संयमित अभिव्यक्ति अहिलेको अपरिहार्य आवश्यकता बनेका छन्।
नेपालको संविधानले सबै नागरिकलाई धर्म निरपेक्षता, धार्मिक स्वतन्त्रता र समान अधिकारको प्रत्याभूति गरेको छ। त्यसैले कुनै पनि समुदायविरुद्ध घृणा, हिंसा वा भेदभावलाई कानुनी र नैतिक दुवै दृष्टिले स्वीकार गर्न सकिँदैन। राज्यले हिंसात्मक घटनाको निष्पक्ष अनुसन्धान गरी दोषीलाई कानुनअनुसार कारबाही गर्नुपर्छ भने राजनीतिक दल, नागरिक समाज, धार्मिक अगुवा र सञ्चारमाध्यमले शान्ति, संवाद र सामाजिक सद्भावको वातावरण निर्माणमा रचनात्मक भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।
राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो लेखनमार्फत वैज्ञानिक चेतना, तर्कशीलता र मानवमुक्तिको पक्षमा जोड दिएका थिए। आज पनि उनका विचारले समाजलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छन्—धर्मको नाममा होइन, मानवताको आधारमा समाजलाई जोड्नुपर्छ। कुनै पनि आस्था तबसम्म सम्मानयोग्य हुन्छ, जबसम्म त्यसले अर्को व्यक्तिको अधिकार, सम्मान र अस्तित्वलाई स्वीकार गर्छ।
आज नेपाललाई आवश्यक परेको कुरा धार्मिक वा साम्प्रदायिक ध्रुवीकरण होइन, नागरिक एकता, सामाजिक न्याय र लोकतान्त्रिक संस्कृतिको सुदृढीकरण हो। हिंसाको प्रत्येक घटनाबाट पाठ सिक्दै वैज्ञानिक चेतना, विवेकपूर्ण संवाद र पारस्परिक सम्मानलाई बलियो बनाउनु नै समृद्ध र शान्त नेपाल निर्माणको आधार बन्न सक्छ। यही सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्र हामी विविधतामा एकताको नेपाली पहिचानलाई थप सुदृढ बनाउन सफल हुनेछौं।
-समीर सिंह
