अनन्त यात्रामा प्रवाहित सौन्दर्य
अशोकविक्रम जि.सी ‘समीर सिंह’ लामो समयदेखि दर्शन, राजनीति, साहित्यलगायत संस्कृतिका विभिन्न क्षेत्रमा क्रियाशील व्यक्तित्व हुन् । उनका साङ्ख्य दर्शन र मार्क्सवादलगायत पुस्तकसँग पहिलेदेखि नै परिचित भए पनि नजिकबाट साक्षात्कार गर्ने अवसर भने प्रलेसले जुरायो । डेढ वर्ष अघिदेखि एउटै समितिमा रहेर सहकार्य गर्दा मैले उनलाई सधैँ सरल, शालीन, गम्भीर र बौद्धिक व्यक्तित्वका रूपमा चिनेकी छु । प्रलेसका विभिन्न कार्यक्रमका सन्दर्भमा कहिलेकाहीँ उनको कवि व्यक्तित्वसँग परिचित हुने मौका मिल्थ्यो । कवितामार्फत दार्शनिक विमर्श गर्ने गहन कविका रूपमा चिन्ने मौका भने अनन्त यात्रामा (२०८३) कवितासङ्ग्रहले प्रदान गरेको छ । यस सङ्ग्रहले सिंहलाई द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दर्शनका काव्यिक विमर्शकारका रूपमा स्थापित गराएको छ ।अनन्त यात्रामा कवितासङ्ग्रह द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दर्शनको काव्यात्मक विमर्श हो । यस सङ्ग्रहमा सङ्गृहीत पच्चिस ओटा कविताले जीवन जगत्, चेतना, इतिहास, दर्शन, प्रेम, वियोग, सामाजिक सम्बन्धलगायत सृष्टिको समग्र प्रक्रियालाई द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी कोणबाट विश्लेषण गरेका छन् । यी कविताले जीवनका विविध यथार्थसँग साक्षात्कार गरेका कविका अनुभव, अनुभूति र जीवन जगत्सम्बन्धी दृष्टिकोणमार्फत पाठकसँग सिर्जनात्मक संवाद गरेका छन् । जीवनका विविध घटनाक्रमसँगै प्रेम, करुणा, आशा, श्रम, सङ्घर्षलाई सामाजिक चेतनासँग जोड्दै समाज रूपान्तरणका लागि अभिप्रेरित गर्नु यी कविताको मुख्य लक्ष्य हो ।
सिंहका कविता वैचारिक प्रक्षेपणका हतियार हुन् । उनका कविताले जीवन जगत्लाई द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दृष्टिकोणबाट बुझ्न प्रेरित गरेका छन् । यी कविताले द्वन्द्व नै अस्तित्व, प्रकृति, इतिहास, समाज र चेतनाको निरन्तर परिवर्तनशील यात्राको मुख्य आधार हो भन्ने चिन्तनमार्फत कवितालाई गहन दार्शनिक विमर्शका तहमा पुर्याएका छन् ।‘द्वन्द्व ः सृष्टिको शाश्वत लय’, ‘द्वन्द्वको अनन्त यात्रा’, ‘जहाँ अन्त्यले सुरुवात जन्माउँछ’लगायत कविता द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दर्शनको गहन विमर्श गर्ने काव्यात्मक अभिव्यक्ति हुन् । यी कविताले द्वन्द्वलाई परिवर्तनको सार्वकालिक दर्शन मानेका छन् । प्रकृतिको गतिशीलता र सामाजिक परिवर्तनबिचको अन्तरसम्बन्धलाई वैज्ञानिक र वस्तुपरक व्याख्या गर्ने द्वन्द्ववादी दर्शन नै सबैभन्दा समृद्ध र उन्नत चिन्तन हो भन्ने बुझाउन यी कविताको ऐतिहासिक महत्त्व छ । परिवर्तनलाई स्वाभाविक नियमका रूपमा स्थापित गर्नु यी कविताको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष हो । बुद्ध दर्शनको प्रतीत्यसमुत्पाद, साङ्ख्य दर्शनको कार्यकारणवाद र हेराक्लिटसको गतिशीलताको दर्शनले द्वन्द्वलाई सृष्टिको आधारभूत स्पन्दनका रूपमा परिभाषित गरेको दृष्टान्त अघि सार्दै कवि भन्दछन् ःद्वन्द्व नै हो—जसले पात झार्छ,अनि फेरि पालुवा उमार्छ ।द्वन्द्व नै हो—जसले अँध्यारोलाई गहिराउँछ,अनि उज्यालोलाई जन्म दिन्छ ।यही सत्यलाईबुद्धले प्रतीत्यसमुत्पादमा देखे,कपिलले प्रकृति र पुरुषको संवादमा सुने,हेराक्लिटसले बगिरहेको नदीमा भेटे,ऋषिहरूले नासदीय सूक्तको मौन प्रश्नमा अनुभव गरे।(‘द्वन्द्व: सृष्टिको शाश्वत लय’)पदार्थ, चेतना, इतिहास र सामाजिक परिवर्तनबिच गहिरो अन्तरसम्बन्ध रहेको हुन्छ । पदार्थ र चेतनाको अन्तर्क्रियाले समाज र इतिहासलाई रूपान्तरण गर्ने शक्ति प्रदान गर्दछ । सिंहका कविताले द्वन्द्वको यस अनन्त यात्रालाई विनाशकारी शक्तिका रूपमा नभई गतिशील ऊर्जाका रूपमा चित्रित गरेका छन् । यी कविताले द्वन्द्वलाई प्रकृतिको सूक्ष्मतम प्रक्रियादेखि मानव समाज, राजनीति, दर्शन र इतिहाससम्म विस्तार गर्दै यसलाई समाज चेतनाको निरन्तर परिवर्तनशील यात्राका रूपमा उदात्तीकरण गरेका छन् । द्वन्द्व सङ्घर्ष वा विरोध नभई सृष्टिको आधारभूत स्पन्दन हो र मानव सभ्यता अगाडि बढाउने सिर्जनात्मक ऊर्जा हो ।
चेतना र पदार्थको अन्तरक्रियाले समाज र इतिहासलाई रूपान्तरण गर्ने शक्ति प्रदान गर्दछ भन्ने गहन चिन्तन प्रदान गर्नु यी कविताको शक्ति हो । कविले द्वन्द्वलाई सिर्जनात्मक ऊर्जाका रूपमा बिम्बित गर्दै भन्दछन् ःद्वन्द्व—विनाशको पर्याय होइन,सिर्जनाको पहिलो स्पन्दन हो ।अस्तित्वलेआफ्नै सीमालाई पार गर्नेअनन्त लय हो ।त्यसैले त,जीवनभित्र द्वन्द्वप्रकृतिको प्रत्येक सासमा द्वन्द्व ।समाजका गल्लीदेखिराजनीतिका मोडहरूमाइतिहासको प्रत्येक पानामा,द्वन्द्वकै पदचाप छ ।(‘द्वन्द्वको अनन्त यात्रा’)सिंहको कविता लेखनको उद्देश्य सुन्दर समाज निर्माण गर्नु हो । सुन्दरतालाई हेर्ने उनको दृष्टिकोण वर्गसापेक्ष छ । गरिबी नभई गरिब हटाएर सुन्दर समाज बनाउने ध्याउन्नमा लागिपरेको कुरूप वर्तमानविरुद्ध कविले आक्रोश व्यक्त गरेका छन् । उनका कविताले निम्न वर्गमाथि बर्बर दमन गर्ने वर्तमान राज्यसत्ताको वास्तविक चरित्रलाई उदाङ्गो पार्दै श्रमिक तथा विपन्न वर्गका पक्षमा सशक्त आवाज उठाएका छन् । सुन्दर समाज हुनका लागि त्यो न्यायपूर्ण र समतामूलक हुनुपर्छ भन्ने उनको दृष्टिकोण मार्क्सवादी सौन्दर्य चिन्तनद्वारा अभिप्रेरित देखिन्छ ।
‘तिमी तिमी हौ, म म हुँ—१’, ‘तिमी तिमी हौ, म म हुँ—२’, ‘थोपरिएको पहिचान’, ‘बालकको प्रश्न’, ‘सम्मानको लडाइँ’लगायत कविता सुकुम्वासीलगायत निम्न वर्गमाथि अमानवीय बनेको निरङ्कुश वर्तमान राज्यसत्ताविरुद्ध सचेत विद्रोह हुन् । श्रमको महिमा गान गर्दै सङ्घर्ष, सामूहिकता, परिवर्तन, आशा र मानवताका पक्षमा दृढतापूर्वक आवाज उठाउनु यी कविताको ऊर्जा हो । कविले स्थापित गर्न चाहेको न्यायपूर्ण समाज वर्गविभेदरहित समतामूलक समाज हो र त्यस्तो समाज विद्रोहको ज्वालाबाट मात्र सम्भव हुन्छ ।तिमी भन्छौ–‘यो सहर सुन्दर हुनुपर्दछ’म भन्छु–‘यो सहर न्यायपूर्ण हुनुपर्दछ’तिमी भन्छौ–‘डोजरको आतङ्कबाट सौन्दर्यको परिभाषा लेखिन्छ’म भन्छु–‘विद्रोहको ज्वालाबाट श्रमको सौन्दर्य निर्माण हुन्छ’त्यसैले तिमी ‘तिमी’ हौ र म ‘म’ हुँ ।( ‘तिमी तिमी हौ म म हुँ —२’ )सिंहका कविता श्रमको सौन्दर्यलाई सबैभन्दा श्रेष्ठ र सुन्दर ठान्ने मार्क्सवादी चेतनाद्वारा अभिप्रेरित छन् । उनका कविताले सामाजिक न्याय स्थापना गर्नका लागि गरिने विद्रोहलाई सौन्दर्ययुक्त देख्दछन् । ‘विद्रोहको ज्वाला’बाट श्रमको सौन्दर्य निर्माण हुने दृष्टिकोण मार्क्सवादी सौन्दर्य चिन्तनद्वारा अभिप्रेरित छ । कविले मानवीय श्रमलाई सौन्दर्यको वास्तविक स्रोत ठानेका छन् । श्रम नै गति, समृद्धि र परिवर्तनको मशाल हो भन्ने विचार यसरी सुन्दर कविता बनेको छ ःहरेकअन्तर्राष्ट्रिय मजदुर दिवसफेरि आउँछ,हातमासङ्घर्षको मशाल लिएर ।उसलेबारम्बार सम्झाउँछ—सहरका महलहरूश्रमबिना उठ्दैनन्सडकहरू ।(‘थोपरिएको पहिचान’)कविले मातृत्व शक्तिलाई सिर्जना र सङ्घर्षको अजस्र स्रोतका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । यस सङ्ग्रहको ‘आमा ः सङ्घर्षबाट जन्मिएको माया’ कविता आमाको धैर्य, त्याग, श्रम र सङ्घर्षको महागाथा हो । यस कविताले कविका निजी अनुभूतिलाई साधारणीकरण गर्दै तमाम महिलाहरूको त्याग र सङ्घर्षलाई उदात्तीकरण गरेको छ । कवितामा आमाको त्याग, समर्पण र सङ्घर्षको गाथाले समग्र पितृसत्तात्मक समाजको नाङ्गो र कुरूप चरित्र उदाङ्गो पार्दछ । यस कविताले आमाहरूले निर्माण गरेको इतिहासमै उनीहरू कसरी गुमनाम बनाइन्छन् भन्ने गम्भीर विषयलाई अत्यन्त सरल तर गहन रूपमा उठाएको छ । कविका दृष्टिमा मातृत्व त्याग, सङ्घर्ष, धैर्य र अनन्त करुणाका साथै गतिशीलताको अर्को नाम हो ।
कवि भन्दछन् ःशब्दकोशले‘आमा’को अर्थजे लेखोस्मेरो शब्दकोशमा भनेआमा भनेकोसङ्घर्षको अर्को नाम हो,त्यागको अर्को रूप हो,आफैँ रित्तिँदैअरूलाई भरिपूर्ण बनाइरहनेकहिल्यै नथाक्ने नदी हो ।(‘आमा ः सङ्घर्षबाट जन्मिएको माया’)अनन्त यात्रामा सङ्ग्रहमा कविको व्यक्तिगत जीवनका प्रेम र बिछोडसँग सम्बन्धित कविताहरू छन् । आफ्नी जीवनसाथीलाई अल्पायुमै बिदा गर्दा गर्नुपर्दाको सीमातीत पीडा कविसँग छ । ‘बिनु ‘खुसी’ ः मुस्कान कहिल्यै मर्दैन’, ‘काँडाले जित्न नसकेको यात्रा’, ‘कमरेड विजेता ः बादलपारिको उज्यालो’, ‘सम्बन्धको अर्को परिभाषा’, ‘त्यहीँबाट प्रेम सुरु हुन्छ’, ‘समय दिन सकिनँ’ व्यक्तिगत जीवनका प्रेम र बिछोडका विभिन्न सन्दर्भका सापेक्षमा प्रेमसम्बन्धी द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दृष्टिकोण व्यक्त भएका कविता हुन् ।‘बिनु ‘खुसी’ ः मुस्कान कहिल्यै मर्दैन’ कवितामा अठार वर्षसम्म क्यान्सरसँग जुध्दै मानव कल्याणकारी समाज निर्माणका लागि हरदम लागिपरेकी जीवनसाथीको स्मरण छ । जीवनको अन्तिम प्रहरसम्म पीडाका बिचबाट आशा, प्रेम, परोपकार र साहसको उत्सव मनाउने बिनु ‘खुसी’को जीवनप्रतिको अथाह विश्वास, सङ्घर्ष र समर्पण साँच्चै नै उदाहरणीय छ । यस कवितामा वियोगको पीडा छ तर निराशा र पराजय छैन । हरेक उज्यालोसँगै, सङ्घर्ष र जितसँगै बिनु ‘खुसी’ मुस्कुराइरहने कवि दृष्टिकोणले जीवनप्रतिको असीम आस्था र विश्वासलाई व्यक्त गर्दछ ।कवि भन्दछन् ःजब कुनै क्यान्सर योद्धालेनिराशामाथि विजय लेख्छ,जब कुनै बिरामीलेफेरि भविष्यको सपना देख्न थाल्छ,म निश्चिन्त भएर भन्छु—कतै न कतैबिनु खुसी फेरि मुस्काइरहेकी छिन् ।(‘बिनु ‘खुसी’ ः मुस्कान कहिल्यै मर्दैन’)कविको प्रेमप्रतिको दृष्टिकोण वस्तुवादी छ । उनका कवितामा प्रेम दुई व्यक्तिबिचको भावनात्मक सम्बन्धमा केन्द्रित छैन । यी कवितामा प्रेम श्रम, सामाजिक न्याय, मानवीय उत्तरदायित्व र गतिशील चेतनामा आधारित भविष्यवादी आशावादी दृष्टिकोणसँग जोडिएको छ । यी कविताले निजी जीवनका व्यक्तिगत अनुभूतिलाई सामाजिक चेतनासँग जोड्ने प्रयत्न गरेका छन् । प्रेमलाई मानवको सबैभन्दा उन्नत र समृद्ध चेतनाका रूपमा उभ्याउँदै कवि भन्दछन् ःप्रेमलाईकेवल भावना भनेर नपढ ।प्रेम त,मानिसलाई मानिस बनाइराख्नेसबैभन्दा गहिरो चेतना हो ।त्यही चेतनालेश्रमलाई सम्मान दिन्छ,स्वतन्त्रतालाई अर्थ दिन्छ,सम्बन्धलाई जिम्मेवारी बनाउँछ(‘त्यहीँबाट प्रेम सुरु हुन्छ’)सिंहका कविताले प्रेमलाई नितान्त व्यक्तिगत र भावनात्मक अनुभूतिभन्दा धेरै गम्भीर विषयका रूपमा स्थापित गरेका छन् । उनका दृष्टिमा प्रेम सामाजिक चेतनाको विशिष्ट पक्ष हो । यी कविताले प्रेमलाई श्रम, सम्मान, सामूहिक चेतनामा आधारित उदात्त र गहन विषयका रूपमा स्थापित गरेका छन् । कविले प्रेमलाई सम्मान, स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय, मानवीय उत्तरदायित्व, सहयात्रा र मानवताका रूपमा चित्रित गर्दै यसलाई सबैभन्दा उन्नत र समृद्ध चेतनाका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
प्रेमलाई मानव चेतनाको सबैभन्दा विशिष्ट पक्षका रूपमा बिम्बित गर्दै कविले भनेका छन् ःसायद—प्रेमको परिभाषात्यहीँबाट सुरु हुन्छ ।अनि प्रेममानिसलाई मानिससँगश्रमलाई सम्मानसँगर भविष्यलाई आशासँग जोड्नेनिरन्तर यात्रा बन्दछ ।(‘त्यहीँबाट प्रेम सुरु हुन्छ’)उपभोक्तावादी बजार संस्कृतिले निर्माण गरेको वर्तमानविरुद्ध खरो रूपमा उभिनु उनका कविताहरूको मुख्य वैचारिकी हो । ‘बजारमा हराएको मानिस’, ‘स्वर्गको टिकट’लगायत कविताले मानवतालाई वस्तुकरण गरिरहेको बजार व्यवस्था विरुद्ध दह्रो आवाज उठाएका छन् । कवि भन्दछन् ःऊहरेक दिनआफ्नो अनुहार बेचेरनयाँ मुखौटा किन्छर गर्वका साथ भन्छ—‘हेरम कति आधुनिक भएँ †’(‘बजारमा हराएको मानिस’)
सरल शब्दमा प्रतीकात्मक समृद्धि र वैचारिक गहिराइ यी कविताका मुख्य पक्ष हुन् । कविको कविता लेखनको प्रमुख आधार द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दर्शन हो । यी कविताले प्रकृति, मानव जीवन, समाज, मानवीय सम्बन्ध, प्रेमलगायत सबै पक्षलाई द्वन्द्वात्मक रूपमा हेरेका छन् । नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य, राष्ट्रिय अस्तित्व, इतिहास, संस्कृति र सभ्यताप्रति पनि उनी उत्तिकै सचेत देखिन्छन् । निम्न वर्गप्रति गहिरो आस्था व्यक्त भएका यी कविताले श्रमको सौन्दर्यलाई केन्द्रमा राखेका छन् । यी कविताले श्रम, सङ्घर्ष र सामाजिक न्यायलाई सबैभन्दा सुन्दर देखेका छन् र रूपान्तरणका लागि निरन्तर सङ्घर्षको आवश्यकतामा जोड दिएका छन् । कविताले न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्ने उत्तरदायित्व बहन गर्नुपर्छ भन्नेमा कवि हरपल सचेत देखिन्छन् ।
