मनमनै मन्त्रालयबाट फर्केपछि
– समीर सिंह
मानिसको मन आफैँमा एउटा अदृश्य मन्त्रालय हो—जहाँ हरेक दिन असङ्ख्य निवेदनहरू दर्ता हुन्छन्, निर्णयहरू हुन्छन्, कतिपय निर्णयहरू कार्यान्वयनमा आउँछन् र कतिपय फाइलहरू अनिश्चित कालसम्म थन्किएर बस्छन्। सुख, दुःख, भय, प्रेम, घृणा, आक्रोश, कुण्ठा, आशा र विद्रोहजस्ता भावनाहरू त्यही मन्त्रालयका फरक–फरक विभाग हुन्। बाहिरबाट सामान्य देखिने मानिसभित्र भने यस्ता अनेक मन्त्रालय निरन्तर चलिरहेका हुन्छन्। यही अदृश्य संसारलाई रङ्गमञ्चमा दृश्य बनाउने प्रयत्न हो—‘मनमनै मन्त्रालय’।
नाटक हेर्दै जाँदा पहिलो प्रश्न उठ्छ—मानिस किन दुःखी हुन्छ ? किन रुन्छ ? किन डराउँछ ? किन रिसाउँछ ? अनि किन कहिलेकाहीँ आफ्नो सीमाभन्दा बाहिर गएर विद्रोह गर्न पुग्छ ? यी प्रश्नहरूको उत्तर नाटकले व्यक्तिको निजी मनोविज्ञानमा मात्र खोज्दैन। बरु मानिसको मन निर्माण गर्ने सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक परिस्थितितर्फ दर्शकको ध्यान तान्छ। यही कारणले ‘मनमनै मन्त्रालय’ मनोवैज्ञानिक अनुभूतिबाट सुरु भएर सामाजिक यथार्थ र राजनीतिक चेतनासम्म पुग्ने नाटक बन्न पुगेको छ।
नाटकको शीर्षक आफैँमा यसको महत्त्वपूर्ण रूपक हो। ‘मन मन्त्रालय’मा पुग्नु भनेको आफ्नै अन्तर्मनसँग साक्षात्कार गर्नु हो। तर मनको मन्त्रालयमा पुगेपछि मात्र पीडाको समाधान सम्भव हुन्छ त ? नाटकले यही प्रश्नलाई सहज उत्तर नदिई थप प्रश्न जन्माउँछ। ध्यान, योग, सकारात्मक सोच वा आत्मअनुशासनले मानिसको मनलाई केही हदसम्म शान्त बनाउन सक्ला; तर भोक, बेरोजगारी, विभेद, असमानता, उत्पीडन, राजनीतिक अन्याय र सामाजिक विकृतिले सिर्जना गरेको पीडाको उपचार केवल व्यक्तिको मन परिवर्तन गरेर सम्भव हुँदैन। मन अशान्त हुनुका पछाडि मनभन्दा बाहिरको संसार पनि जिम्मेवार हुन्छ। यहीँबाट नाटकको वैचारिक यात्रा सुरु हुन्छ।
मानिसको मनमा पैदा भएको असन्तुष्टि जब प्रश्नमा बदलिन्छ, प्रश्न जब प्रतिरोधमा बदलिन्छ र प्रतिरोधले जब आफ्नो कारण खोज्न थाल्छ, त्यतिबेला त्यो मन मन्त्रालयको चारदिवारभित्र अडिँदैन। त्यसले प्रधानमन्त्री खोज्छ, राज्य खोज्छ, सत्ता खोज्छ र अन्ततः आफूलाई पीडा दिने संरचनाको खोजी गर्छ। *‘मनमनै मन्त्रालय’*को महत्त्वपूर्ण उपलब्धि यही हो—यसले व्यक्तिगत अनुभूति र सामाजिक संरचनाबिचको सम्बन्धलाई रंगमञ्चीय भाषामा उजागर गर्ने प्रयास गरेको छ।
यस अर्थमा नाटकलाई भौतिकवादी तथा द्वन्द्वात्मक चिन्तनसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। मानिसको चेतना शून्यबाट निर्माण हुँदैन; उसको सामाजिक परिवेश, आर्थिक अवस्था र भौतिक जीवनले उसको चेतनालाई आकार दिन्छ। तर चेतना निर्माण भइसकेपछि त्यो फेरि निष्क्रिय रहँदैन—उसले आफूलाई निर्माण गर्ने परिस्थितिमाथि प्रश्न गर्छ र त्यसलाई परिवर्तन गर्न खोज्छ। *‘मनमनै मन्त्रालय’*मा मनभित्रको विद्रोह क्रमशः बाहिरी सामाजिक यथार्थतर्फ उन्मुख हुनु यही द्वन्द्वात्मक सम्बन्धको कलात्मक अभिव्यक्ति हो।
लेखक सौभाग्य सिंह राईले यही विचारलाई प्रत्यक्ष राजनीतिक भाषणमा सीमित नगरी पात्र, प्रतीक र घटनामार्फत प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेका छन्। नाटकको शक्ति यसमा छ कि यसले दर्शकलाई कुनै निष्कर्ष थोपर्दैन; बरु उसको मनमा प्रश्न छोड्छ। ‘पीडा कहाँबाट आउँछ ?’, ‘मनलाई पीडा दिने संरचना के हो ?’, ‘व्यक्तिगत समस्याको समाधान व्यक्तिगत प्रयत्नबाट मात्र सम्भव छ ?’ र ‘परिवर्तनका लागि विद्रोह आवश्यक हुन्छ कि हुँदैन ?’ जस्ता प्रश्नहरू नाटक समाप्त भएपछि पनि दर्शकको चेतनामा घुमिरहन्छन्।
नाटकको संरचनामा विभिन्न प्रकारका ‘मन’हरूको उपस्थितिले यसको प्रतीकात्मक संसारलाई थप फराकिलो बनाएको छ। डराउने मन, रिसाउने मन, युवा मन, बुढी आमाको मन, तेस्रो लिङ्गीको मन तथा विभिन्न भाषा, संस्कृति र सामाजिक विकृतिबाट जन्मिएका मनहरू केवल पात्र होइनन्; ती समाजका फरक–फरक अनुभव र मनोविज्ञानका प्रतिनिधि पनि हुन्। एउटै समाजभित्र पनि पीडाका रूपहरू समान हुँदैनन् भन्ने कुरा पात्रहरूको विविधताबाट अभिव्यक्त हुन्छ। यसले नाटकलाई एउटै वर्ग वा एउटै मनोविज्ञानको कथाबाट बाहिर निकालेर बहुआयामिक सामाजिक अनुभवको रङ्गमञ्च बनाउने प्रयत्न गरेको छ।
निर्देशक प्रविन पुमाको प्रस्तुतीकरणमा पनि यही बहुआयामिकतालाई दृश्यात्मक र रंगमञ्चीय स्वरूप दिने प्रयत्न देखिन्छ। विशेषतः मनभित्रको द्वन्द्व, विद्रोह र सामाजिक विसङ्गतिलाई पात्र तथा घटनाका माध्यमबाट मूर्त बनाउनु निर्देशनको चुनौतीपूर्ण पक्ष हो। नाटकको वैचारिक गहिराइलाई रंगमञ्चीय गतिशीलतासँग जोड्नु सहज काम होइन। यस दृष्टिले निर्देशकले विचारलाई दृश्यमा रूपान्तरण गर्ने प्रयत्न गरेका छन्।
अभिनयतर्फ पनि नाटकले विविधता प्रस्तुत गरेको छ। *‘१२ मई’*सँग सम्बन्धित कलाकारहरूको सहभागिताले नाटकलाई सामूहिक रंगमञ्चीय ऊर्जा दिएको छ। पदमबहादुरको मन मन्त्री, उजेलीको डराउने मन, सुनिताको बुढी आमाको मन र श्यामबहादुरको रिसाहा मनजस्ता चरित्रले मनका भिन्न अवस्थालाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। युवा मनलगायत अन्य पात्रहरूको उपस्थितिले पुस्तागत अनुभव र सामाजिक मनोविज्ञानका फरक आयामलाई समेत अगाडि ल्याउँछ। लेखक सौभाग्य सिंह राई स्वयं प्रधानमन्त्रीको भूमिकामा प्रस्तुत हुनु पनि नाटकको उल्लेखनीय पक्ष हो। प्रधानमन्त्रीको चरित्रमार्फत सत्ता र जनताको मनबिचको दूरी तथा संवादको प्रश्नलाई थप अर्थपूर्ण बनाउन खोजिएको देखिन्छ।
तर कुनै पनि कलाकृतिको मूल्याङ्कन केवल त्यसमा के राम्रो छ भनेर मात्र गरिनु हुँदैन। त्यसले उठाएका प्रश्न कति गहिरा छन्, तिनलाई प्रस्तुत गर्ने कलात्मक माध्यम कति प्रभावकारी छ र विचार तथा सौन्दर्यबिचको सन्तुलन कति कायम भएको छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। *‘मनमनै मन्त्रालय’*को वैचारिक धरातल बलियो छ। यद्यपि कतिपय ठाउँमा विचारको तीव्रता र नाटकीय प्रस्तुतिबिचको दूरीलाई अझ कसिलो बनाउन सकिने सम्भावना देखिन्छ। नाटकले उठाएका गम्भीर प्रश्नहरूलाई अझ सूक्ष्म प्रतीक, मौनता, दृश्यात्मकता र चरित्रको आन्तरिक द्वन्द्वमार्फत अभिव्यक्त गर्न सके यसको कलात्मक प्रभाव अझ गहिरो हुन सक्छ। तर यही सम्भावनाले नाटकलाई कमजोर होइन, अझ विकासशील र बहसयोग्य बनाउँछ।
वास्तवमा *‘मनमनै मन्त्रालय’*को महत्त्व यसको अन्तिम उत्तरमा भन्दा यसले जन्माउने प्रश्नमा छ। आजको समाजमा मानिसलाई आफ्नो दुःखको कारण आफैँभित्र खोज्न सिकाइन्छ। तनावमा छौ भने सकारात्मक सोच, असफल छौ भने आफूलाई बदल, दुःखी छौ भने ध्यान गर—यस्ता व्यक्तिगत समाधानहरू निरन्तर प्रस्तावित भइरहेका छन्। तर मानिसको पीडाको एउटा ठुलो हिस्सा उसले बाँचिरहेको सामाजिक संरचनाबाट उत्पन्न हुन्छ भन्ने प्रश्नलाई नाटकले अगाडि ल्याउँछ। यसले व्यक्तिगत मनोविज्ञानलाई सामाजिक मनोविज्ञानसँग जोड्छ।
यही बिन्दुमा ‘मनमनै मन्त्रालय’ समकालीन समयसँग संवाद गर्छ। मानिसको मनभित्रको डर केवल डर होइन; त्यसको पछाडि सत्ता हुन सक्छ। रिस केवल व्यक्तिगत स्वभाव होइन; त्यसको पछाडि अन्याय हुन सक्छ। कुण्ठा केवल मानसिक कमजोरी होइन; त्यसको पछाडि सामाजिक बहिष्करण हुन सक्छ। र विद्रोह केवल आवेग होइन; त्यसको पछाडि परिवर्तनको चेतना पनि हुन सक्छ।
यसरी हेर्दा ‘मनमनै मन्त्रालय’ एउटा मन्त्रालयको कथा होइन, मन र समाजबिचको सम्बन्धको कथा हो। यो केवल मनको उपचार खोज्ने नाटक होइन; मनलाई बिरामी बनाउने सामाजिक कारणको खोजी गर्ने नाटक हो। यसले दर्शकलाई आफ्नो मनभित्र हेर्न बाध्य पार्छ, तर त्यहीँ रोक्दैन—मनबाट बाहिर निस्केर समाजतर्फ, समाजबाट राज्यतर्फ र राज्यबाट सत्ताको चरित्रतर्फ हेर्न बाध्य बनाउँछ।
साहित्य र कलाको एउटा महत्त्वपूर्ण दायित्व यथार्थलाई केवल ऐनामा देखाउनु होइन, ऐनामा देखिएको अनुहार पछाडिको संरचना पनि देखाउनु हो। *‘मनमनै मन्त्रालय’*ले यही प्रयत्न गरेको छ। त्यसैले यसको सार केवल नाटक सकिएपछि ताली बजाउनुमा छैन; नाटक सकिएपछि दर्शकको मनमा उठ्ने बेचैनी, प्रश्न र बहसमा छ।
अन्ततः *‘मनमनै मन्त्रालय’*लाई मनको निजी पीडाबाट सामाजिक प्रतिरोध र सामाजिक प्रतिरोधबाट परिवर्तनको सम्भावनातर्फ उन्मुख वैचारिक रंगमञ्चीय प्रस्तुतिका रूपमा हेर्न सकिन्छ। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न छोड्छ—यदि मानिसको मन दुखेको छ भने के केवल मनलाई उपचार गर्ने कि मन दुखाउने संसारलाई पनि बदल्ने ?
सायद यही प्रश्नको उत्तर खोजिरहनु नै ‘मनमनै मन्त्रालय’ हेरेपछि दर्शकको मनमा बाँकी रहने सबैभन्दा ठुलो नाटकीय अनुभव हो।
