कला, साहित्य र सामाजिक चेतना
* समीर सिंह
कला र साहित्य मानव सभ्यताको विकाससँगै जन्मिएका सांस्कृतिक उपलब्धि हुन्। यी केवल मनोरञ्जनका साधन मात्र होइनन्, बरु मानव चेतना, सामाजिक सम्बन्ध र ऐतिहासिक विकासका कलात्मक अभिव्यक्ति पनि हुन्। मानिसले प्रकृतिसँग संघर्ष गर्दै, श्रम गर्दै र समाज निर्माण गर्दै आएको लामो यात्रामा आफ्नो अनुभूति, विचार र आकांक्षालाई अभिव्यक्त गर्ने क्रममा कला र साहित्यको विकास भएको हो। त्यसैले साहित्यलाई समाजबाट अलग राखेर बुझ्न सकिँदैन। समाज परिवर्तनसँगै साहित्य पनि परिवर्तन हुन्छ, र साहित्यले पनि समाज परिवर्तनको प्रक्रियामा प्रभाव पार्छ।
साहित्यलाई प्रायः समाजको ऐना भन्ने गरिन्छ। यो भनाइ केही हदसम्म सही भए पनि पर्याप्त छैन। साहित्य केवल समाजको प्रतिबिम्ब मात्र होइन; यसले समाजलाई प्रश्न गर्छ, आलोचना गर्छ, नयाँ सम्भावनाको खोजी गर्छ र भविष्यको दिशासमेत संकेत गर्छ। एउटा सशक्त साहित्यिक कृतिले पाठकलाई केवल आनन्द दिने होइन, सोच्न बाध्य पनि बनाउँछ। यही कारणले इतिहासका हरेक परिवर्तनकारी आन्दोलनमा साहित्यले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको पाइन्छ।
कला र साहित्यको उत्पत्तिलाई बुझ्न मानव समाजको विकासक्रमलाई हेर्नुपर्छ। प्रारम्भिक मानव प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको थियो। नदी, हिमाल, वन, आकाश, वर्षा, सूर्य, चन्द्रमा र चराचुरुङ्गीका गतिविधिले उसको चेतनामा गहिरो प्रभाव पारे। श्रमका क्रममा उसले प्रकृतिलाई बुझ्यो, त्यसबाट सिक्यो र आफ्ना अनुभवलाई गीत, कथा, चित्र र नृत्यका माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्न थाल्यो। यही प्रक्रियाबाट कला र साहित्यको प्रारम्भिक रूप विकसित भयो।
मानिसको चेतना सामाजिक जीवनसँगै विकसित हुन्छ। परिवार, समुदाय, उत्पादन प्रणाली, श्रम र आपसी सम्बन्धले मानिसको सोचाइ निर्माण गर्छ। त्यसैले साहित्य केवल व्यक्तिगत कल्पनाको परिणाम होइन; त्यो सामाजिक जीवनको उपज पनि हो। साहित्यकारले आफ्नो समय, समाज र अनुभवबाट अलग भएर सिर्जना गर्न सक्दैन। उसका भावना, संवेदना र दृष्टिकोणमा उसले बाँचेको युगको प्रभाव अनिवार्य रूपमा प्रतिबिम्बित हुन्छ।
इतिहासमा समाजको संरचना परिवर्तन हुँदै जाँदा साहित्यको स्वरूप पनि बदलिँदै गएको देखिन्छ। आदिम समाजमा प्रकृतिप्रति श्रद्धा र सामूहिक जीवनका अनुभव साहित्यका मुख्य विषय थिए। निजी सम्पत्तिको विकास, वर्ग विभाजन र राज्यको निर्माणपछि साहित्यमा नयाँ विषयहरू देखा परे। धर्म, राजतन्त्र र शासक वर्गको महिमामण्डन गर्ने साहित्य पनि लेखियो। अर्कोतर्फ अन्याय, शोषण र विभेदविरुद्ध प्रतिरोध गर्ने साहित्यिक धारा पनि क्रमशः विकसित हुँदै गयो। यसले साहित्य कुनै निरपेक्ष क्षेत्र होइन, बरु समाजभित्र विद्यमान विचार र वर्गीय हितहरूको संघर्षसँग जोडिएको क्षेत्र हो भन्ने तथ्यलाई स्पष्ट गर्छ।
माक्र्सवादी दर्शनले कला र साहित्यलाई समाजको उपरीसंरचनाको महत्वपूर्ण अङ्गका रूपमा व्याख्या गर्छ। यसको अर्थ साहित्य आर्थिक संरचनाको यान्त्रिक प्रतिछाया मात्र हो भन्ने होइन। आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक सम्बन्धले साहित्यलाई प्रभाव पार्छन्, तर साहित्यले पनि जनचेतना निर्माण गरेर समाजमा परिवर्तनको वातावरण सिर्जना गर्न सक्छ। यही कारणले कविता, गीत, नाटक, उपन्यास र कथाले विभिन्न देशका जनआन्दोलनमा प्रेरणादायी भूमिका खेलेका छन्।
साहित्यको मूल्याङ्कन केवल भाषाको मिठास वा अलङ्कारका आधारमा गर्नु पर्याप्त हुँदैन। साहित्यले कस्तो जीवनदृष्टि प्रस्तुत गर्छ? कसको पीडा, संघर्ष र आकांक्षालाई अभिव्यक्त गर्छ? समाजका अन्तर्विरोधलाई कसरी व्याख्या गर्छ? यी प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छन्। कुनै साहित्य अत्यन्तै कलात्मक भए पनि यदि त्यसले अन्यायलाई सुन्दर बनाउने, विभेदलाई स्वाभाविक ठहर्याउने वा मानिसलाई यथास्थितिमा रमाउन प्रेरित गर्ने काम गर्छ भने त्यसको सामाजिक मूल्य सीमित हुन सक्छ। विपरीत रूपमा, सरल भाषामा लेखिएको तर मानवीय संवेदना, न्याय र परिवर्तनको पक्षमा उभिएको साहित्य समाजका लागि दीर्घकालीन रूपमा बढी प्रभावकारी बन्न सक्छ।
यही कारणले सौन्दर्यलाई केवल शब्दको सजावटमा सीमित गर्न मिल्दैन। वास्तविक सौन्दर्य सत्य, मानवीय संवेदना र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग पनि जोडिएको हुन्छ। एउटा श्रमिकको पसिना, किसानको संघर्ष, उत्पीडित समुदायको पीडा वा स्वतन्त्रताको आकांक्षालाई कलात्मक ढङ्गले अभिव्यक्त गर्ने साहित्य पनि उत्तिकै सुन्दर हुन सक्छ, जति प्रकृतिको वर्णन गर्ने कविता।
आजको विश्व तीव्र परिवर्तनको चरणमा छ। सूचना–प्रविधिको विकास, विश्वव्यापीकरण, बजार अर्थतन्त्र र उपभोक्तावादी संस्कृतिले मानिसको सोच, जीवनशैली र साहित्यिक रुचिमा समेत गहिरो प्रभाव पारेका छन्। यसले साहित्यका लागि नयाँ अवसरसँगै नयाँ चुनौती पनि सिर्जना गरेको छ। यस्तो अवस्थामा साहित्यले आफ्नो सामाजिक जिम्मेवारीलाई बिर्सने कि समयका जटिल प्रश्नसँग संवाद गर्ने भन्ने विषय झन् महत्वपूर्ण बनेको छ।
समाज परिवर्तन, उपभोक्तावाद र साहित्यको दायित्व
साहित्य समाजको यथार्थलाई मात्र चित्रण गर्ने माध्यम होइन, समाजलाई परिवर्तनतर्फ उन्मुख गराउने चेतनाको स्रोत पनि हो। इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा साहित्यले मानिसलाई अन्यायका विरुद्ध बोल्न, स्वतन्त्रताको पक्षमा उभिन र नयाँ समाज निर्माणको सपना देख्न प्रेरित गरेको छ। विश्वका धेरै राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक आन्दोलनमा कविता, गीत, कथा र नाटकले जनचेतना निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। यस अर्थमा साहित्य केवल भावनाको अभिव्यक्ति होइन, सामाजिक जिम्मेवारी पनि हो।
समाज परिवर्तनशील छ। उत्पादनका साधन, प्रविधि, ज्ञान र सामाजिक सम्बन्ध परिवर्तनसँगै मानिसको सोच र जीवनशैली पनि बदलिन्छ। परिवर्तनको यही प्रक्रियामा नयाँ विचार जन्मन्छन्, पुराना मान्यतामाथि प्रश्न उठ्छन् र नयाँ सांस्कृतिक मूल्यहरूको खोजी हुन्छ। साहित्यले यही परिवर्तनशील यथार्थलाई ग्रहण गर्दै आफ्नो स्वरूप निर्माण गर्छ। त्यसैले कुनै पनि साहित्यलाई उसको ऐतिहासिक र सामाजिक सन्दर्भबाट अलग गरेर मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन।
तर सबै साहित्य परिवर्तनको पक्षमा उभिएको हुँदैन। कुनै साहित्यले विद्यमान व्यवस्थालाई नै स्वाभाविक र शाश्वत देखाउने प्रयास गर्छ भने अर्को साहित्यले त्यस व्यवस्थाभित्रका अन्तर्विरोधलाई उजागर गर्दै परिवर्तनको आवश्यकता औँल्याउँछ। यही कारणले साहित्यमा विचारधाराको प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। साहित्यकारले प्रत्यक्ष रूपमा कुनै विचारधाराको घोषणा नगरे पनि उसको जीवनदृष्टि, पात्रहरूको चयन, घटनाको प्रस्तुति र निष्कर्षमा उसको दृष्टिकोण प्रकट भइरहेकै हुन्छ।
आजको विश्वमा उपभोक्तावादी संस्कृतिको प्रभाव तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। बजारले मानिसका आवश्यकतालाई मात्र होइन, चाहना, रुचि र संस्कृतिलाई समेत नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। लोकप्रियता, बिक्री र मनोरञ्जनलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले साहित्यलाई पनि प्रभावित पारेको छ। धेरैजसो सिर्जनाहरू तत्काल चर्चा कमाउने, बजार विस्तार गर्ने वा क्षणिक आकर्षण सिर्जना गर्ने उद्देश्यमा केन्द्रित हुन थालेका छन्। यसले साहित्यको सामाजिक उत्तरदायित्वलाई कमजोर बनाउने जोखिम बढाएको छ।
विश्वव्यापी सञ्चार प्रविधिको विस्तारले विभिन्न संस्कृतिबीच आदान–प्रदानका अवसर बढाएको छ, जुन सकारात्मक पक्ष हो। तर अर्कोतर्फ शक्तिशाली मुलुकहरूको सांस्कृतिक प्रभाव पनि तीव्र रूपमा फैलिएको छ। भाषा, फेसन, जीवनशैली, मनोरञ्जन र उपभोगका नयाँ मानकहरूले स्थानीय संस्कृति र मौलिक मूल्यहरूमाथि दबाब सिर्जना गरेका छन्। यस्तो अवस्थामा कला र साहित्यले आफ्नै समाजको यथार्थ, इतिहास, श्रम, संस्कृति र मानवीय अनुभवलाई केन्द्रमा राख्दै सिर्जना गर्नु आवश्यक हुन्छ।
नेपाल पनि यस प्रक्रियाबाट अछुतो छैन। एकातिर अझै पनि सामन्ती सोच, जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता र अन्धविश्वासका अवशेष विद्यमान छन् भने अर्कोतिर उपभोक्तावादी संस्कृति र बजारमुखी सोचले नयाँ प्रकारका सामाजिक चुनौतीहरू सिर्जना गरिरहेका छन्। यस्तो परिस्थितिमा साहित्यले न त अतीतको अन्धानुकरण गर्न सक्छ, न त बजारको लहरमा आफ्नो सामाजिक भूमिका बिर्सन सक्छ। साहित्यले समाजका वास्तविक समस्या, श्रमजीवी जनताको जीवन, युवा पुस्ताका आकांक्षा, महिलाको समानता, सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय स्वाभिमानजस्ता विषयलाई गम्भीरतापूर्वक उठाउनुपर्छ।
साहित्यको सुन्दरता शब्दको चमत्कारमा मात्र सीमित हुँदैन। एउटा सिर्जनाको वास्तविक सौन्दर्य त्यसले जागृत गर्ने संवेदना, मानवीय मूल्य र जीवनदृष्टिमा निहित हुन्छ। जसले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ, अन्यायप्रति असहमत हुन प्रेरित गर्छ र मानवीय मूल्यहरूको पक्षमा उभिन साहस दिन्छ, त्यही साहित्य दीर्घकालसम्म जीवन्त रहन्छ। त्यसैले साहित्यलाई मनोरञ्जन र सामाजिक जिम्मेवारीबीचको सन्तुलन कायम गर्न सक्ने सृजनात्मक क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ।
अन्ततः कला र साहित्य जीवनबाट अलग कुनै स्वतन्त्र संसार होइनन्। तिनीहरू समाजको इतिहास, संस्कृति, संघर्ष र भविष्यसँग गाँसिएका हुन्छन्। समाज परिवर्तन हुँदै जाँदा साहित्यले पनि समयका नयाँ प्रश्नहरूको सामना गर्नुपर्छ। मानव स्वतन्त्रता, समानता, न्याय र गरिमाको पक्षमा उभिने साहित्य नै समाजका लागि अर्थपूर्ण हुन्छ। कला र साहित्यको वास्तविक शक्ति मानिसलाई केवल भावुक बनाउनुमा होइन, उसलाई सचेत, संवेदनशील र परिवर्तनप्रति जिम्मेवार नागरिक बनाउनुमा निहित छ।
यसैले आज पनि कला र साहित्यको मूल दायित्व मानवीय चेतनालाई समृद्ध बनाउनु, विभेद र अन्यायका विरुद्ध प्रश्न उठाउनु तथा लोकतान्त्रिक, समतामूलक र मानवीय समाज निर्माणको यात्रामा वैचारिक ऊर्जा प्रदान गर्नु हो। यही दायित्वलाई आत्मसात् गर्ने साहित्य समयको परीक्षा पार गर्दै भविष्यका पुस्ताका लागि पनि प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ।
