राहुल साङ्कृत्यायनको सालिकमाथि प्रहार : विचारमाथिको असहिष्णुताको खतरनाक सङ्केत
पश्चिम बङ्गालको रानीगञ्जस्थित महापण्डित राहुल साङ्कृत्यायनको सालिक भत्काइएको घटनाले केवल एउटा मूर्ति ध्वस्त भएको सङ्केत गर्दैन, यसले ज्ञान, विवेक, प्रगतिशील चिन्तन र सांस्कृतिक सम्पदामाथि गरिएको आक्रमणको प्रतीकात्मक अर्थ पनि बोकेको छ। कुनै पनि समाजले आफ्ना महान् चिन्तकहरूको सम्मान गर्न नसक्दा त्यसले लोकतान्त्रिक संस्कार र वैचारिक सहिष्णुतामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ।
राहुल साङ्कृत्यायन भारतीय उपमहाद्वीपका मात्र होइन, विश्व प्रगतिशील साहित्य, इतिहास, दर्शन, भाषा, संस्कृति र यात्रा साहित्यका एक विशिष्ट व्यक्तित्व हुन्। उनी बौद्ध दर्शनका गहन अध्येता, वैज्ञानिक चिन्तनका पक्षधर, समाजवादी विचारका प्रवक्ता तथा जन पक्षीय साहित्यका अग्रणी स्रष्टा थिए। संस्कृत, पालि, प्राकृत, तिब्बती, रुसी लगायत तीन दर्जनभन्दा बढी भाषाको ज्ञान राख्ने राहुलले विश्वका अनेक मुलुकको यात्रा गरी ज्ञानको खोज र मानव मुक्तिको पक्षमा जीवन समर्पण गरेका थिए।
नेपालसँग पनि राहुल साङ्कृत्यायनको विशेष सम्बन्ध रहेको इतिहास साक्षी छ। उनले नेपालका बौद्ध ग्रन्थहरूको संरक्षण, अनुसन्धान र दक्षिण एसियाली सांस्कृतिक इतिहासको अध्ययनमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका थिए। त्यसैले उनी भारतका मात्र नभई सम्पूर्ण दक्षिण एसियाली बौद्धिक सम्पदाका साझा धरोहर हुन्।
यस्ता विश्व प्रसिद्ध चिन्तकको सालिक भत्काइनु कुनै सामान्य आपराधिक घटना मात्र होइन। यदि यो योजनाबद्ध रूपमा वैचारिक असहिष्णुता वा राजनीतिक पूर्वाग्रहका कारण गरिएको हो भने त्यसको निष्पक्ष अनुसन्धान गरी दोषीलाई कानुनी दायरामा ल्याइनुपर्छ। लोकतन्त्रमा विचारसँग असहमति हुन सक्छ, तर विचारको प्रतिवाद हिंसा, तोडफोड र सांस्कृतिक धरोहरको विनाशबाट होइन, तर्क, बहस र अनुसन्धानबाट गरिनुपर्छ।
यस घटनाको विरोधमा राहुल साङ्कृत्यायन स्मृति अध्ययन केन्द्र ले जुलाई २३, २०२६ का दिन पश्चिम बङ्गालको रानीगन्जमा विरोध सभा आयोजना गरेको छ। उक्त कार्यक्रममा राहुल साङ्कृत्यायनका सुपुत्र प्रा. जेता साङ्कृत्यायनको उपस्थिति रहने जनाइएको छ। यस्तो पहलले सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र वैचारिक स्वतन्त्रताको पक्षमा समाजलाई एकताबद्ध गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
आज आवश्यकता मूर्ति भत्काउने संस्कृतिको होइन, विचारसँग संवाद गर्ने संस्कृतिको हो। राहुल साङ्कृत्यायन स्वयंले भनेझैँ, “विचारको प्रतिवाद विचारले गर, हतौडाले होइन।” यही सन्देश आज झन् सान्दर्भिक बनेको छ।
राहुल साङ्कृत्यायनको सालिकमाथिको आक्रमणको जति निन्दा गरिए पनि कम हुन्छ। प्रगतिशील साहित्य, वैज्ञानिक चेतना र मानवतावादी मूल्यमा विश्वास गर्ने सबैले यस घटनाको स्पष्ट विरोध गर्दै सांस्कृतिक सम्पदा, वैचारिक स्वतन्त्रता र लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताको संरक्षणमा एकजुट हुनु आजको आवश्यकता हो।
* समीर सिंह
