‘खाडी पनि जान सकिन’ : तीजको लयमा श्रम, वर्ग र सामाजिक विडम्बनाको स्वर

नेपाली समाजमा महिलाको अनुभूति, पीडा, आकाङ्क्षा र प्रतिरोधलाई अभिव्यक्त गर्ने एउटा सशक्त सांस्कृतिक माध्यमका रूपमा स्थापित हुँदै आएको पर्व हो – तीज । समयसँगै समाजका अन्तर्वस्तु बदलिँदै जाँदा तीज गीतका विषय र सरोकार पनि बदलिनु स्वाभाविक हो। यही बदलिँदो सामाजिक यथार्थलाई श्रम, बेरोजगारी, वैदेशिक रोजगारी, वर्गीय असमानता र राजनीतिक–सामाजिक विडम्बनासँग जोडेर प्रस्तुत गर्ने प्रयत्नका रूपमा ‘खाडी पनि जान सकिन’ तीज गीतलाई लिन सकिन्छ।

सिर्जना डबलीका केन्द्रीय सचिव मीन रानाको शब्द तथा स्वर, रिता पुनको स्वर र रक्तिम सांस्कृतिक अभियानका महासचिव हेमराज आश्रमको सङ्गीतमा तयार भएको यस गीतले तीजलाई केवल मनोरञ्जन, प्रदर्शन र उपभोक्तावादी संस्कृतिको दायरामा सीमित नराखी श्रमजीवी जीवनका प्रश्नसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ। यही कारणले यस गीतलाई प्रगतिशील सांस्कृतिक सिर्जनाको कोणबाट हेर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

शीर्षकमै व्यङ्ग्य र गहिरो सामाजिक अर्थ

‘खाडी पनि जान सकिन’—यो शीर्षक आफैँमा व्यङ्ग्यात्मक, मार्मिक र बहुअर्थी छ। नेपालको ग्रामीण तथा निम्न–मध्यम वर्गीय परिवारका लागि वैदेशिक रोजगारी लामो समयदेखि आर्थिक सङ्कटबाट उम्कने सम्भावित बाटोका रूपमा स्थापित छ। गाउँमा रोजगारी छैन, उत्पादनका अवसर सीमित छन्, उद्योग–व्यवसायको विकास कमजोर छ र परिवारको आर्थिक दायित्व बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा युवाहरू खाडी मुलुकतर्फ जाने सपना देख्छन्।

तर यहाँ विडम्बना के छ भने—देशमा रोजगारी छैन, विदेश जान पनि सकिँदैन। यही विरोधाभासलाई गीतको शीर्षकले समेटेको छ। त्यसैले यो केवल कुनै व्यक्तिको असफलताको कथा होइन; बेरोजगारी, आर्थिक असुरक्षा र अवसरको अभावले गाँजिएको नेपाली समाजको सामूहिक अवस्थाको प्रतीक बन्न पुग्छ।

व्यक्तिगत पीडाबाट सामाजिक संरचनातर्फ

प्रगतिशील कलाको महत्त्वपूर्ण विशेषता भनेको व्यक्तिको दुःखलाई केवल व्यक्तिगत कमजोरी वा भाग्यको परिणामका रूपमा नहेरी त्यसको पछाडि रहेको सामाजिक–आर्थिक संरचनासँग जोड्नु हो।

नेपाली युवाले रोजगारीका लागि बिदेसिनुपर्ने बाध्यता व्यक्तिगत रहर मात्र होइन। यसको सम्बन्ध देशको उत्पादन प्रणाली, रोजगारीको अभाव, असमान आर्थिक सम्बन्ध, राज्यको विकास नीति र श्रम शक्तिको उचित उपयोग हुन नसकेको अवस्थासँग जोडिएको छ। ‘खाडी पनि जान सकिन’ ले यही प्रश्नलाई सांस्कृतिक विम्बमार्फत उठाउने प्रयास गरेको छ।

देशभित्र काम छैन। विदेश जान पनि सहज छैन। त्यसो भए श्रमिक कहाँ जाने? परिवार कसरी चलाउने? भविष्य कसरी निर्माण गर्ने? गीतको सामाजिक अन्तर्ध्वनि यिनै प्रश्नहरूमा केन्द्रित देखिन्छ।

ठुला कुरा र व्यवहारबिचको ठुलो खाडल

गीतको वैचारिक पक्षमा एउटा अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो पनि देखिन्छ—कुरा र व्यवहारबिचको अन्तर।

हाम्रो सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक जीवनमा आफूलाई ठुलो देखाउने प्रवृत्ति नयाँ होइन। मानिसहरू ठुला–ठुला कुरा गर्छन्, ठुला सपना देखाउँछन्, आफू संलग्न रहेको संस्था वा अभियानलाई ठुलो देखाउँछन्; तर व्यवहारमा त्यसको ठोस परिणाम देखिँदैन। गीतको प्रारम्भिक भाव—‘ठुला–ठुला कुरा गर्छौ, के हात लाग्यो खोइ त?’—यही सामाजिक आडम्बरमाथिको तीखो व्यङ्ग्यका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

मानिस कहिलेकाहीँ आफ्नो वास्तविक क्षमताभन्दा ठुलो दाबी गर्छ, तर यथार्थसँग जुध्ने बेला सामान्य लक्ष्यसमेत हासिल गर्न सक्दैन। कुरा र व्यवहारबिचको यही अन्तरले व्यक्तिभित्र द्वन्द्व पैदा गर्छ। यस अर्थमा ‘खाडी पनि जान सकिन’ केवल वैदेशिक रोजगारीको व्यङ्ग्य होइन; यो आत्म प्रदर्शन, खोक्रो महत्त्वाकाङ्क्षा र व्यवहारिक असफलतामाथिको सामाजिक टिप्पणी पनि हो।

स्वार्थ, चाकरी र राजनीतिक विडम्बना

गीतको अर्को महत्त्वपूर्ण वैचारिक पाटो व्यक्तिगत स्वार्थका लागि शक्तिको वरिपरि घुम्ने प्रवृत्तिमाथिको प्रहार हो। आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न कहिले एउटा व्यक्तिको पछि लाग्ने, कहिले अर्को शक्तिकेन्द्रको चाकरी गर्ने र अन्ततः कुनै ठोस उपलब्धि हासिल गर्न नसक्ने प्रवृत्ति हाम्रो राजनीतिक–सामाजिक जीवनमा देखिने विडम्बना हो।

विशेषतः चुनाव केन्द्रित बुर्जुवा राजनीतिक संस्कृतिमा नेता खुसी पार्ने, चाकरी गर्ने र त्यसकै आधारमा व्यक्तिगत लाभ प्राप्त गर्ने प्रवृत्तिमाथि गीतले व्यङ्ग्य गरेको अनुभूति हुन्छ।

यसलाई अझ व्यापक राजनीतिक अर्थमा हेर्दा हिजो आन्दोलन, सङ्घर्ष र परिवर्तनका ठुला कुरा गरेका कतिपय राजनीतिक शक्तिहरू आज पद, पहुँच, स्वार्थ र भ्रष्ट राजनीतिक संस्कृतिमा फस्दै गएको यथार्थसँग पनि गीतको भाव जोडिन पुग्छ।

सैद्धान्तिक रूपमा कम्युनिस्ट आन्दोलनमा नेता र कार्यकर्ताबिचको सम्बन्ध चाकरी र स्वार्थमा होइन, विचार, वर्गीय प्रतिबद्धता र कमरेडली सम्बन्धमा आधारित हुनुपर्ने मान्यता छ। नेताको पछाडि आँखा चिम्लेर लाग्नुको सट्टा विचारमाथि बहस गर्दै अघि बढ्नु नै स्वस्थ राजनीतिक संस्कृतिको आधार हो। यस दृष्टिले गीतमा व्यक्त चाकरी विरोधी चेतनालाई महत्त्वपूर्ण वैचारिक सङ्केतका रूपमा लिन सकिन्छ।

वैदेशिक रोजगारी : आशा कि बाध्यता?

नेपालमा वैदेशिक रोजगारीले हजारौँ परिवारको आर्थिक जीवन धानेको यथार्थलाई नकार्न सकिँदैन। तर यसको अर्को पाटो पनि उत्तिकै गम्भीर छ—ऋण, दलाली, असुरक्षित श्रम, परिवारबाट लामो समयको अलगाव, मानसिक तनाव, सामाजिक विखण्डन र देशभित्रको युवा श्रम शक्तिको निरन्तर पलायन।

‘खाडी पनि जान सकिन’ ले वैदेशिक रोजगारीलाई केवल आकर्षण वा सफलताको कथा बनाएर प्रस्तुत गर्दैन। बरु त्यसको पछाडि रहेको बाध्यता र वर्गीय यथार्थतर्फ सङ्केत गर्छ। यहाँ ‘खाडी’ एउटा भौगोलिक क्षेत्र मात्र होइन, नेपाली श्रमिकको सपनाको प्रतीक हो। जब त्यो सपना पनि पूरा हुँदैन, तब सिर्जना अझ गहिरो सामाजिक प्रश्नतर्फ पुग्छ।

तीजको मौलिक परम्परासँग नयाँ विषयको संयोजन

तीज गीतको ऐतिहासिक शक्ति नै महिलाले आफ्ना जीवन भोगाइलाई गीतमार्फत सार्वजनिक गर्ने परम्परा हो। माइतीको सम्झना, घरायसी पीडा, सामाजिक विभेद र अभावबाट सुरु भएको तीज गीतको यात्रा आज बेरोजगारी, वैदेशिक रोजगारी, वर्गीय समस्या र सामाजिक असमानतासम्म आइपुगेको छ। यसलाई तीजको मौलिक चरित्रको विस्तारका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

आजको महिलाले केवल व्यक्तिगत दुःख मात्र भोगिरहेकी छैनन्; उनी बेरोजगार परिवार, बिदेसिएको श्रीमान्, ऋणमा डुबेको घर, बेरोजगार सन्तान र असुरक्षित भविष्यसँग पनि जुधिरहेकी छन्। त्यसैले समकालीन तीज गीतले समकालीन जीवनकै प्रश्न उठाउनुपर्छ। यही अर्थमा ‘खाडी पनि जान सकिन’ ले तीजको सांस्कृतिक मञ्चलाई श्रमजीवी जीवनको संवाद स्थल बनाउने प्रयास गरेको छ।

शब्द, स्वर र भाव सम्प्रेषण

मीन रानाको शब्दमा गीतको सबैभन्दा ठुलो शक्ति यसको जनजीवनसँगको निकटता हो। प्रगतिशील गीत अत्यधिक कृत्रिम, जटिल वा केवल नारामुखी हुन आवश्यक छैन। बरु जनताले दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्ने भाषा, अनुभव र पीडाबाट आएका शब्दले अझ गहिरो प्रभाव पार्न सक्छन्। ‘खाडी पनि जान सकिन’ जस्तो बोलीचालीकै अभिव्यक्तिले गीतलाई सामान्य श्रोताको जीवनसँग तत्काल जोड्छ।

मीन राना र रिता पुनको स्वरले गीतको भावलाई जनस्तरसम्म पुर्‍याउन सहयोग गरेको छ। शब्दमा रहेको व्यङ्ग्य, पीडा र विद्रोही भावलाई गायनले अझ जीवन्त बनाएको अनुभूति हुन्छ।

हेमराज आश्रमको सङ्गीत : लोकलयमा सामाजिक चेतना

रक्तिम सांस्कृतिक अभियानका महासचिव हेमराज आश्रमको सङ्गीतले गीतलाई तीजको लोक साङ्गीतिक परिवेशसँग जोडेको छ।

प्रगतिशील सङ्गीत भन्नाले परम्परागत लोक भाका छाडेर केवल गम्भीर वा नारामुखी सङ्गीत सिर्जना गर्नु होइन। बरु जनताको आफ्नै सांस्कृतिक धुन, लय र भाषिक संरचनाभित्र नयाँ सामाजिक चेतना प्रविष्ट गराउनु बढी प्रभावकारी सांस्कृतिक बाटो हो। यस दृष्टिले तीजको लोकप्रिय साङ्गीतिक संरचनाभित्र श्रम, बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन र राजनीतिक विडम्बनाका विषय प्रवेश गराउनु आफैँमा एउटा सांस्कृतिक हस्तक्षेप हो।

गीतले श्रोतालाई नाच्न र रमाउन मात्र होइन, केही बेर रोकिन र सोच्न पनि बाध्य पार्ने सम्भावना बोकेको छ।

कलाकारिता र दृश्य प्रस्तुति

रोल्पा, सुलिचौरकी कलाकार तथा अन्पाकी पूर्व केन्द्रीय सदस्य खगेन्द्रा विष्ट कविता र नृत्य दुवै क्षेत्रमा दक्ष प्रतिभा हुन्। प्रस्तुत गीतमा उनको अभिनय प्रभावशाली देखिन्छ। यद्यपि गीतको सीमित संरचनाका कारण उनको सम्पूर्ण कलात्मक क्षमता प्रस्तुत हुन नसकेको अनुभूति हुन्छ। त्यसका बाबजुद खगेन्द्रा बिस्टलगायत सहभागी कलाकारहरूको अभिनय र प्रस्तुति गीतको भावसँग राम्रोसँग घुलमिल भएको छ।

गीतको दृश्य पक्षलाई थप जीवन्त बनाउन ‘सिर्जना यात्रा’की बबिता थापाले गर्नुभएको कोरियोग्राफी पनि उल्लेखनीय छ। विषय अनुकूल गतिशीलता र सामूहिक भावलाई दृश्यमा उतार्ने उहाँको प्रयास प्रशंसनीय छ।

उपभोक्तावादी तीज गीतको विकल्प

पछिल्ला वर्षहरूमा कतिपय तीज गीतमा मौलिकता, सामाजिक सरोकार र महिलाका वास्तविक जीवनका प्रश्न कमजोर हुँदै गएको तथा अत्यधिक प्रदर्शनमुखी र उपभोक्तावादी प्रवृत्ति बढेको आलोचना हुँदै आएको छ। यस्तो परिवेशमा ‘खाडी पनि जान सकिन’ लाई एउटा वैकल्पिक सांस्कृतिक प्रयासका रूपमा लिन सकिन्छ। यसले तीजलाई केवल साडी, गरगहना, प्रदर्शन र मनोरञ्जनको विषय नबनाई श्रम, वर्ग, बेरोजगारी र सामाजिक यथार्थसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ।यसको शक्ति यही हो—गीतले नाच्न पनि दिन्छ, तर सोच्न पनि बाध्य बनाउँछ।

केही आलोचनात्मक प्रश्न

गीतका सकारात्मक पक्षहरू हुँदाहुँदै पनि प्रगतिशील सिर्जनाको विकासका लागि केही प्रश्न उठाउन सकिन्छ।

पहिलो, वैदेशिक रोजगारीको समस्यालाई व्यक्तिगत दुःखभन्दा माथि उठाएर श्रमिक वर्गको संरचनागत समस्यासँग अझ स्पष्ट रूपमा जोड्न सकिने सम्भावना छ।

दोस्रो, पीडा र विडम्बनाको चित्रणसँगै त्यसबाट उत्पन्न हुने सामूहिक चेतना, सङ्गठन र परिवर्तनको सम्भावनालाई अझ प्रस्ट रूपमा प्रस्तुत गर्न सके गीतको प्रभाव अझ गहिरो हुन सक्छ।

तेस्रो, तीजको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान र समकालीन सामाजिक चेतनाबिचको सन्तुलनलाई निरन्तर बलियो बनाउन आवश्यक छ।

र चौथो, प्रगतिशील सांस्कृतिक सिर्जनालाई अझ वैचारिक रूपमा सुदृढ बनाउन मार्क्सवादी दर्शन, वर्गीय दृष्टिकोण र समाजको वैज्ञानिक विश्लेषणसँग कलाकारको सम्बन्ध पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सिर्जना प्रकाशन वा एल्बम विमोचनअघि विषयवस्तु र वैचारिक पक्षमाथि सामूहिक परिचर्चा गर्ने संस्कृतिले आगामी सिर्जनालाई अझ परिपक्व बनाउन सक्छ।

निष्कर्ष : तीजको लयमा प्रतिरोधको आवाज

समग्रमा, ‘खाडी पनि जान सकिन’ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रगतिशील तीज गीतको प्रयास हो। यसको मूल शक्ति श्रमजीवी नेपाली जनताको जीवन, बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन, आर्थिक असुरक्षा, सामाजिक आडम्बर र राजनीतिक विडम्बनालाई तीजको सांस्कृतिक अभिव्यक्तिसँग जोड्नुमा छ।

मीन रानाको शब्द, मीन राना र रिता पुनको स्वर तथा हेमराज आश्रमको सङ्गीतले गीतलाई मनोरञ्जनको सीमाभन्दा बाहिर निकालेर सामाजिक प्रश्नसँग जोड्ने प्रयत्न गरेका छन्। दृश्य प्रस्तुतिमा सहभागी कलाकार र बबिता थापाको कोरियोग्राफीले पनि गीतको प्रभावलाई थप विस्तार गरेको छ।

यस गीतको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष यही हो—नेपाली युवालाई आफ्नै देशमा श्रम गर्ने अवसर नदिने, बिदेसिन बाध्य बनाउने र विदेश जान खोज्दा पनि अनेक अवरोधमा पार्ने सामाजिक–आर्थिक संरचनामाथि प्रश्न उठाउनु।

त्यसैले ‘खाडी पनि जान सकिन’ लाई केवल एउटा तीज गीतका रूपमा मात्र हेर्नु यसको अर्थलाई साँघुरो बनाउनु हुनेछ। यो बेरोजगार युवा, श्रमिक परिवार र आर्थिक रूपमा असुरक्षित नेपाली समाजको सामूहिक पीडालाई सांस्कृतिक आवाज दिने एउटा प्रयत्न हो।

तीजको लयमा जब श्रमको आवाज मिसिन्छ, गीत केवल गीत रहँदैन—त्यो समाजको ऐना बन्छ। र जब त्यही ऐनाले हाम्रो आफ्नै राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक अनुहार देखाउँछ, त्यहाँबाट सुरु हुन्छ—सांस्कृतिक चेतना, आत्मसमीक्षा र परिवर्तनको सम्भावना।