भारतमा बढ्दो फासिवादी प्रवृत्ति र प्रतिरोधको आवाज
भारतमा पछिल्ला वर्षहरूमा शिक्षा, संस्कृति, लोकतन्त्र र नागरिक अधिकारमाथि निरन्तर प्रश्न उठिरहेका छन्। विशेषतः भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) नेतृत्वको सरकारले राज्य संयन्त्रको प्रयोग गर्ने शैलीलाई लिएर विभिन्न राजनीतिक दल, विद्यार्थी सङ्गठन, मानवअधिकारकर्मी तथा बौद्धिक समुदायले “अधिनायकवादी” वा “फासिवादी प्रवृत्तितर्फ उन्मुख” भएको आरोप लगाउँदै आएका छन्। असहमतिका आवाजलाई देशद्रोह, आतङ्कवाद वा कानुनी दमनमार्फत दबाउने प्रवृत्तिले लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई कमजोर बनाएको भन्दै व्यापक चिन्ता व्यक्त हुँदै आएको छ।
यसको प्रत्यक्ष असर शिक्षा क्षेत्रमा पनि देखिएको छ। भारतमा सार्वजनिक परीक्षाका प्रश्नपत्र बारम्बार चुहिने, भर्ती परीक्षा र प्रवेश परीक्षामा अनियमितता हुने, लाखौँ विद्यार्थीको भविष्य अन्योलमा पर्ने तथा परीक्षाहरू रद्द वा पुनः सञ्चालन गर्नुपर्ने अवस्था पटक–पटक दोहोरिएको छ। यसले शिक्षा प्रणालीको विश्वसनीयतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। मेहनत गरेर भविष्य निर्माण गर्न खोज्ने विद्यार्थीहरू भ्रष्टाचार, प्रशासनिक लापरबाही र राजनीतिक संरक्षणको मारमा परिरहेका छन्।
यही अन्यायका विरुद्ध भारतका विभिन्न राज्यमा विद्यार्थीहरूले न्यायपूर्ण आन्दोलन सञ्चालन गरेका छन्। उनीहरूको माग स्पष्ट छ—पारदर्शी परीक्षा प्रणाली, प्रश्नपत्र चुहावटमा संलग्न व्यक्तिमाथि कडा कारबाही, योग्यतामा आधारित अवसर तथा शिक्षामा राजनीतिक हस्तक्षेपको अन्त्य। लोकतान्त्रिक समाजमा यस्ता मागहरूलाई सुन्नु र समाधान गर्नु राज्यको दायित्व हो। तर आन्दोलनरत विद्यार्थीहरूमाथि प्रहरी दमन, गिरफ्तारी र बल प्रयोगका घटनाले समस्या समाधानभन्दा असन्तुष्टि अझ गहिरो बनाएको देखिन्छ।
शिक्षामाथिको सङ्कट केवल प्रशासनिक विषय होइन; यो लोकतन्त्रको गुणस्तरसँग प्रत्यक्ष जोडिएको प्रश्न हो। जब युवापुस्ताले आफ्नो मेहनत र योग्यतामा विश्वास गर्न सक्दैन, तब समाजमा निराशा, अविश्वास र असमानताको भावना बढ्छ। यस्तो अवस्थाले कुनै पनि राष्ट्रको भविष्यलाई कमजोर बनाउँछ।
भारतको प्रगतिशील इतिहास भने यस्ता अन्यायका विरुद्ध सधैँ उभिएको इतिहास हो। स्वतन्त्रता आन्दोलनदेखि सामाजिक रूपान्तरणका आन्दोलनसम्म क्रान्तिकारी साहित्य, जनगीत र सांस्कृतिक आन्दोलनले जनचेतना निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। जनकवि, प्रगतिशील लेखक, नाटककर्मी तथा लोकगायकहरूले अन्याय, विभेद र शोषणविरुद्ध सशक्त आवाज उठाउँदै आएका छन्। जनआन्दोलनका क्रममा गाइने प्रतिरोधका गीतहरूले जनता र विशेष गरी युवाहरूलाई लोकतन्त्र, समानता र सामाजिक न्यायको पक्षमा उभिन प्रेरित गरेका छन्।
भारतको प्रगतिशील साहित्यिक परम्पराले प्रेमचन्द, राहुल साङ्कृत्यायन, सज्जाद जहीर, कैफी आजमी, नागार्जुन, गोरख पाण्डेय, वरवर रावजस्ता अनेक लेखक, कवि र चिन्तकहरूलाई जन्म दिएको छ। उनीहरूका सिर्जनाले सत्ता होइन, सत्यको पक्ष लिने साहित्यिक परम्परालाई बलियो बनाएका छन्। विशेष गरी गोरख पाण्डेयका जनगीत र प्रतिरोधका सांस्कृतिक अभिव्यक्तिहरू आज पनि विद्यार्थी, श्रमिक र जनआन्दोलनहरूमा गुन्जिरहेका छन्। यसले देखाउँछ कि विचारलाई दमन गरेर होइन, संवाद र न्यायपूर्ण नीतिमार्फत मात्र समाजलाई अघि बढाउन सकिन्छ।
भारतको लोकतान्त्रिक भविष्य बलियो बनाउन शिक्षा प्रणालीलाई निष्पक्ष, पारदर्शी र विश्वसनीय बनाउनु अपरिहार्य छ। प्रश्नपत्र चुहावट, भ्रष्टाचार, राजनीतिक संरक्षण र दमनकारी प्रवृत्तिले न त युवाको विश्वास जित्न सक्छ, न लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन सक्छ। लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति असहमतिलाई सम्मान गर्नु, नागरिकको आवाज सुन्नु र न्यायपूर्ण समाधान खोज्नुमा निहित हुन्छ।
विद्यार्थीहरूको न्यायपूर्ण आन्दोलनलाई दमन गरेर होइन, उनीहरूको जायज माग सम्बोधन गरेर मात्र शिक्षा प्रणालीप्रतिको विश्वास पुनः स्थापित गर्न सकिन्छ। इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ—जब अन्याय बढ्छ, तब साहित्य बोल्छ, गीत गुञ्जिन्छन्, र युवाहरू परिवर्तनको अग्रपङ्क्तिमा उभिन्छन्।
* समीर सिंह
