तस्बिरमा बुवा, व्यवहारमा कति ?
कुशेऔँसी आउँदा नेपाली समाजमा बुवाको सम्झना गरिन्छ। भाद्र कृष्ण औँसीका दिन मनाइने यो पर्वलाई ‘बुवाको मुख हेर्ने दिन’ तथा ‘गोकर्ण औँसी’ पनि भनिन्छ। जीवित बुवालाई भेटेर मिठा परिकार तथा उपहार दिने, सम्मान व्यक्त गर्ने र दिवङ्गत बुवाका नाममा तर्पण, श्राद्ध तथा पिण्डदान गर्ने चलन यस दिनसँग जोडिएको छ। काठमाडौँको गोकर्णेश्वर क्षेत्रलाई दिवङ्गत पितृको स्मरण र धार्मिक कर्मका लागि विशेष स्थल मानिँदै आएको छ। हिन्दु परिवारमा यस दिन घरमा कुश भित्र्याउने परम्परा पनि छ, जसलाई धार्मिक कर्ममा पवित्रताको प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
यसरी हेर्दा कुशेऔँसी केवल बुवाको अनुहार हेर्ने एउटा पारिवारिक अवसर मात्र होइन; यो नेपाली समाजमा पुस्ताबिचको सम्बन्ध, पितृस्मरण र अभिभावकप्रतिको सम्मानसँग गाँसिएको सांस्कृतिक परम्परा हो। समयसँगै यसको स्वरूप र अभ्यासमा परिवर्तन आएको भए पनि यसको मूल भाव बुवा तथा पितृप्रति सम्मान र सम्झनासँग सम्बन्धित देखिन्छ।
तर परम्पराको अर्थ बुझ्नु र परम्परालाई जस्ताको तस्तै दोहोर्याउनु एउटै कुरा होइन। कुनै पनि संस्कार पुस्तौँ पुस्ता चल्दैमा त्यसका प्रत्येक अभ्यासलाई प्रश्न गर्नै नहुने भन्ने हुँदैन। समाज परिवर्तनशील छ। मानिसका आवश्यकता, सम्बन्धका स्वरूप र सोच्ने तरिका बदलिँदै जान्छन्। त्यसैले परम्परालाई सम्मान गर्दै त्यसको अर्थलाई वर्तमान जीवनसँग जोडेर हेर्नु आवश्यक हुन्छ।
आज कुशेऔँसीका दिन बिहानैदेखि सामाजिक सञ्जालमा बुवासँगका तस्बिर देखिन थाल्छन्। पुराना तस्बिर खोजिन्छन्, भावुक शब्द लेखिन्छन्, शुभकामना दिइन्छ र बुवालाई जीवनको सबैभन्दा ठुलो प्रेरणा, संसारको सबैभन्दा प्रिय व्यक्ति तथा महान् अभिभावकका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। आफ्ना बुवाप्रति प्रेम व्यक्त गर्नु आफैँमा नराम्रो कुरा होइन। सार्वजनिक रूपमा शुभकामना दिनु पनि एउटा अभिव्यक्ति हो। तर त्यहीँबाट एउटा असहज प्रश्न उठ्छ—बुवाको मुख हेर्ने दिन साँच्चिकै वर्षमा एक दिन मात्र हो त?
बुवाको मुख हेर्नु भनेको उहाँको अनुहार हेर्नु मात्र हो कि उहाँको जीवन पनि हेर्नु हो? उहाँको अनुहारमा देखिएको थकान पढ्नु, उहाँको मौनताभित्र लुकेको पीडा बुझ्नु, उहाँको स्वास्थ्यबारे चासो राख्नु, उहाँलाई के चाहिएको छ भनेर सोध्नु र उहाँ एक्लो महसुस गरिरहनुभएको छ कि छैन भनेर बुझ्नु पनि त बुवाको मुख हेर्नुकै विस्तारित अर्थ हुन सक्छ।
हाम्रो संस्कारले बुवालाई परिवारको आधार, संरक्षणकर्ता र जिम्मेवारीको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेको छ। बुवा बलियो हुनुपर्छ, परिवारका लागि निरन्तर खटिनुपर्छ, आफ्नो दुःख लुकाउनुपर्छ र सन्तानका अगाडि कमजोर देखिनु हुँदैन भन्ने सामाजिक धारणा पनि बलियो छ। तर बुवा पनि आखिर एउटा मानिस नै हुन्। उहाँलाई पनि थकान हुन्छ, पीडा हुन्छ, डर हुन्छ, एक्लोपन हुन्छ, अधुरा इच्छा हुन्छन् र कहिलेकाहीँ आफ्ना कुरा सुनिदिने आत्मीय मानिसको आवश्यकता पर्छ।
हामीले बुवालाई प्रायः उहाँले परिवारका लागि गरेको योगदानबाट चिन्छौँ, तर उहाँको आफ्नै जीवन कस्तो थियो भनेर कति सोच्दछौँ? उहाँका अधुरा सपना के थिए? परिवारको जिम्मेवारीले कुन चाहना पछाडि धकेल्यो? सन्तान हुर्काउँदै गर्दा उहाँले आफ्नो जीवनबाट के–के त्याग्नुभयो? वृद्ध हुँदै जाँदा उहाँलाई के कुराले खुसी दिन्छ र के कुराले दुःखी बनाउँछ? यस्ता प्रश्नहरू बुवाको वास्तविक अनुहार बुझ्ने प्रश्न हुन्।
आजको जीवनशैलीमा सम्बन्धहरू पनि प्रदर्शनको संस्कृतिबाट प्रभावित भएका छन्। हामीले अनुभूति गर्नुभन्दा देखाउन बढी महत्त्व दिन थालेका छौँ। बुवाको तस्बिर राखेर प्रेम व्यक्त गर्नु सजिलो छ; तर उहाँसँग एक घण्टा बसेर उहाँका कुरा सुन्नु कहिलेकाहीँ कठिन हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमा ‘बुवा मेरो संसार हुनुहुन्छ’ लेख्न सजिलो छ; तर बुवाले एउटै कुरा पटक–पटक सुनाउँदा धैर्यपूर्वक सुन्न गाह्रो पर्न सक्छ। यहीँ प्रेमको वास्तविक परीक्षा हुन्छ।
प्रेम सार्वजनिक घोषणा होइन, निरन्तर व्यवहार हो। एउटा फोटोले अरूलाई हामी बुवालाई माया गर्छौँ भनेर देखाउन सक्छ, तर त्यसले बुवालाई आफू माया गरिएको अनुभूति गराउन सक्दैन। त्यसका लागि समय चाहिन्छ, संवाद चाहिन्छ, सहानुभूति चाहिन्छ।
तर बुवा–सन्तानको सम्बन्धलाई केवल सन्तानको दोषका रूपमा पनि बुझ्नु हुँदैन। सन्तान जन्माउनु, हुर्काउनु र शिक्षादीक्षा दिनु अभिभावकको जिम्मेवारी हो; तर सन्तान पनि आफ्नै इच्छा, व्यक्तित्व र स्वतन्त्र सोच भएको मानिस हो। ‘मैले जन्माएँ, त्यसैले मेरो हरेक कुरा मान्नुपर्छ’ भन्ने सोच पनि स्वस्थ सम्बन्धको आधार बन्न सक्दैन।
अभिभावकले सन्तानको हरेक चाहना पूरा गर्न सक्दैनन्। आर्थिक अवस्था, सामाजिक परिस्थिति र जीवनका बाध्यताले सीमाहरू निर्धारण गर्छन्। तर सन्तानले पनि हरेक चाहनालाई आवश्यकताका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। अरूको घरमा भएको वस्तु आफूलाई पनि चाहिनु, अरूका सन्तानले पाएको कुरा आफूले पनि पाउनुपर्छ भन्ने सोच राख्नु र त्यसलाई पूरा गर्न नसक्दा अभिभावकप्रति जीवनभर गुनासो पालिरहनु पनि न्यायपूर्ण हुँदैन।
आवश्यकता र देखासिकीबाट जन्मिएको चाहनाबिचको अन्तर बुझ्नुपर्छ। बुवा आमाले सन्तानका लागि सकेसम्म गरेको त्यागलाई एउटा नपाएको वस्तुको तुलनामा तौलनु उचित हुँदैन। कहिलेकाहीँ सन्तानले महँगो मोबाइल, मोटरसाइकल, विदेश यात्रा वा सम्पत्तिको हिसाब राख्छ; तर त्यसका पछाडि रहेको अभिभावकको वर्षौँको श्रम, अभाव र त्यागको हिसाब राख्दैन। यही असन्तुलित दृष्टिले सम्बन्धमा दूरी पैदा गर्न सक्छ।
तर यहाँ अर्को कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। अभिभावकले गरेको त्यागलाई सम्मान गर्नु भनेको उहाँका सबै विचारलाई सही ठान्नु होइन।
‘बुवाले भनेपछि सही’, ‘बुवासँग असहमति जनाउनु अनादर’, ‘बुवाको निर्णयमाथि प्रश्न गर्नु अनुशासनहीनता’—यस्तो सोचले स्वस्थ सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्दैन। पुस्ता फरक भएपछि सोच फरक हुनु स्वाभाविक हो। एउटा पुस्ताले सामान्य मानेको कुरा अर्को पुस्ताले प्रश्न गर्न सक्छ। त्यसैले बुवालाई सम्मान गर्नु भनेको उहाँका हरेक विचारलाई अन्तिम सत्य मान्नु होइन। असहमति राखेर पनि सम्मान गर्न सकिन्छ। प्रश्न गरेर पनि आत्मीयता कायम राख्न सकिन्छ। संवादको संस्कृति आदेशको संस्कृतिभन्दा स्वस्थ हुन्छ।
यस अर्थमा बुवालाई देवताको स्थानमा राखेर पूजा गर्नु र बुवालाई मानिसका रूपमा बुझ्नु फरक कुरा हो। देवत्व प्रदान गरिएका पात्रलाई हामी प्रश्न गर्न डराउँछौँ। मानिसलाई भने बुझ्न, संवाद गर्न र आवश्यक परे असहमति राख्न सक्छौँ। बुवालाई सम्मान गर्न उहाँलाई देवता बनाउन आवश्यक छैन। उहाँले राम्रो गर्नुभएको छ भने त्यसको सम्मान गरौँ; गल्ती गर्नुभएको छ भने गल्तीलाई गल्ती भन्न सकौँ। तर उहाँको मानवीय मर्यादा नाघेर अपमान नगरौँ।
परम्पराको सुन्दर पक्ष यही हो—यसले विगतलाई वर्तमानसँग जोड्न सक्छ। तर परम्पराको सीमितता त्यति बेला सुरु हुन्छ, जब हामी त्यसको बाहिरी स्वरूपलाई मात्र जोगाएर भित्री मानवीय अर्थ हराउन दिन्छौँ।
कुशेऔँसीको मूल भावलाई आजको जीवनसँग जोड्ने हो भने सायद हामीले बुवाको अनुहारभन्दा उहाँको जीवन हेर्नुपर्ने हुन्छ। उहाँ जीवित हुनुहुन्छ भने उहाँसँग भेटौँ, कुरा गरौँ, उहाँको आवश्यकता बुझौँ। टाढा हुनुहुन्छ भने फोन गरौँ। उहाँ वृद्ध हुँदै हुनुहुन्छ भने स्वास्थ्य र एक्लोपनप्रति संवेदनशील बनौँ। उहाँसँग मतभेद छ भने संवादको बाटो खोजौँ। बुवा अब हुनुहुन्न भने उहाँको स्मृतिलाई केवल एउटा दिनमा सीमित नगरी उहाँबाट सिकेका मानवीय मूल्यलाई आफ्नो व्यवहारमा जीवित राखौँ।
बुवाको उमेर बढ्दै जाँदा उहाँका आवश्यकता पनि बदलिन्छन्। जीवनको एउटा चरणमा उहाँलाई परिवार चलाउन पैसा आवश्यक थियो होला। अर्को चरणमा सन्तानको भविष्य सबैभन्दा ठुलो चिन्ता थियो होला। तर वृद्धावस्थामा उहाँलाई पैसाभन्दा बढी समय, आत्मीयता र आफ्नो अस्तित्वको अनुभूति आवश्यक हुन सक्छ। घरमा आफू अझै महत्त्वपूर्ण छु भन्ने अनुभूति वृद्ध अभिभावकका लागि ठुलो कुरा हुन सक्छ।
कहिलेकाहीँ एक कप चिया सँगै पिउनु महँगो उपहारभन्दा मूल्यवान् हुन्छ। उहाँको कुरा दोहोरिए पनि धैर्यपूर्वक सुन्नु एउटा औपचारिक शुभकामनाभन्दा अर्थपूर्ण हुन्छ। अस्पताल जाँदा साथ दिनु सामाजिक सञ्जालका सयौँ प्रतिक्रियाभन्दा ठुलो प्रेम हुन सक्छ।
त्यसैले बुवाको सम्मान फूल, मिठाई, कपडा वा उपहारमा मात्र खोज्नु आवश्यक छैन। ती सबै प्रेम अभिव्यक्त गर्ने माध्यम हुन सक्छन्, तर प्रेमको अन्तिम प्रमाण होइनन्।
कुशेऔँसीको अर्को पक्ष पनि संवेदनशील छ। सबैका बुवा जीवित हुँदैनन्। कसैका बुवा बाल्यकालमै बितेका हुन्छन्, कसैको बुवासँग सम्बन्ध आत्मीय हुन सकेको हुँदैन, कसैका लागि बुवाको सम्झना सुखदभन्दा बढी पीडादायी हुन सक्छ। त्यसैले बुवाको मुख हेर्ने दिनलाई सबैले एउटै भावनाले मनाउनुपर्छ भन्ने अपेक्षा पनि उचित हुँदैन। सामाजिक सञ्जालमा बुवाको फोटो नराख्ने व्यक्तिको प्रेम कम हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। सम्बन्धको वास्तविकता सार्वजनिक प्रदर्शनभन्दा धेरै गहिरो हुन्छ।
हामीले संस्कृतिलाई जोगाउने नाममा त्यसको प्रश्नविहीन पुनरावृत्ति मात्र गर्नु आवश्यक छैन। संस्कृति जीवित रहन्छ भने त्यसले समयसँग संवाद गर्नुपर्छ। पुरानो परम्पराको मानवीय सारलाई जोगाउँदै त्यसमा नयाँ अर्थ थप्न सकिन्छ। कुशेऔँसीको सांस्कृतिक स्मृतिलाई सम्मान गर्दै आजको पुस्ताले त्यसलाई बुवा–सन्तानबिचको संवाद, सम्मान र जिम्मेवारीको अवसरका रूपमा लिन सक्छ। सायद आज बुवाको मुख हेर्दा एउटा प्रश्न आफैँलाई पनि सोध्नुपर्छ—मैले बुवाको अनुहार मात्र हेरेँ कि बुवालाई पनि बुझ्ने प्रयास गरेँ?
उहाँले जीवनभर के भोग्नुभयो? उहाँको मनमा के बाँकी छ? उहाँलाई अहिले के आवश्यक छ? उहाँसँग मेरो सम्बन्ध कस्तो छ? उहाँ जीवित रहुन्जेल मेरो व्यवहारले उहाँलाई आफू प्रिय र सम्मानित भएको कति अनुभूति गराएको छ? यी प्रश्नको उत्तर सामाजिक सञ्जालमा लेख्नुपर्ने छैन। आफ्नै मनभित्र खोजे पुग्छ।
बुवाको मृत्यु भएपछि तस्बिरमा फूल चढाउन सजिलो हुन्छ। जीवित रहुन्जेल उहाँको मनमा मुस्कान ल्याउन निरन्तर संवेदना चाहिन्छ। मृत्यु भएपछि सम्झना गर्न सजिलो हुन्छ; जीवित रहुन्जेल सम्बन्ध जोगाउन धैर्य चाहिन्छ। त्यसैले बुवाको मुख हेर्ने दिनलाई केवल एउटा पर्वका रूपमा होइन, एउटा सम्बन्धलाई पुनः हेर्ने अवसरका रूपमा लिन सकियो भने यसको सांस्कृतिक अर्थ अझ गहिरो हुन सक्छ।
परम्पराले हामीलाई विगतसँग जोड्छ, चेतनाले त्यसलाई वर्तमानसँग जोड्छ। कुशेऔँसी हाम्रो सांस्कृतिक स्मृतिको एउटा हिस्सा हो भने बुवाप्रतिको सम्मान त्यसको मानवीय सार हो। त्यो सारलाई एक दिनको कर्मकाण्डमा सीमित गर्नु आवश्यक छैन। बुवा हुनुहुन्छ भने उहाँलाई समय दिऔँ। उहाँको कुरा सुनौँ। उहाँको आवश्यकता बुझौँ। असहमति भए संवाद गरौँ। उहाँका गल्तीलाई देवत्वको पर्दाले नछोपौँ र उहाँका योगदानलाई एउटा कमजोरीले नढाकौँ।
बुवाप्रतिको प्रेमको सबैभन्दा ठुलो प्रमाण सामाजिक सञ्जालमा लेखिएको एउटा भावुक वाक्य होइन; बुवाले आफ्नै जीवनमा अनुभूति गरेको हाम्रो व्यवहार हो। त्यसैले कुशेऔँसीमा प्रश्न गरौँ—आज मैले बुवाको मुख मात्र हेरेँ कि बुवालाई पनि बुझ्ने प्रयास गरेँ? सायद यही प्रश्नले एउटा पुरानो परम्परालाई नयाँ मानवीय अर्थ दिन सक्छ।
