‘आँटिला मुटुहरू’ : सङ्घर्ष, चेतना र परिवर्तनको कठोर यथार्थ
साहित्य समाजको ऐना मात्र होइन, समाजभित्र लुकेका अन्तर्विरोध, पीडा, शोषण र परिवर्तनका आकाङ्क्षालाई देखाउने सशक्त माध्यम पनि हो। यही दृष्टिबाट हेर्दा दिनेश थापा बेगारीको कथासङ्ग्रह ‘आँटिला मुटुहरू’ समकालीन नेपाली प्रगतिशील कथा धारामा आफ्नो वैचारिक उपस्थिति देखाउने कृति हो। २०८३ सालमा प्रकाशित यस सङ्ग्रहमा ११ वटा कथा समेटिएका छन्—‘एउटा बलिदान !’, ‘दूरगामी यात्रा’, ‘एउटा अविरल यात्री’, ‘पिँजडाभित्र’, ‘सविना हाकिम भइन्’, ‘पिल्सिएको ज्यान’, ‘द्वन्द्व प्रेम’, ‘परिवर्तनका बाहकहरू’, ‘प्रताडित’, ‘अविचलित यात्रा’ र ‘व्यर्थता’।
कथाको केन्द्रमा ‘मुटु’ मात्र होइन, प्रतिरोध छ
‘आँटिला मुटुहरू’ शीर्षक आफैँ अर्थपूर्ण छ। यहाँ ‘मुटु’ केवल भावनाको प्रतीक होइन; अन्याय, शोषण, अपमान र प्रतिकूलताविरुद्ध उभिने साहस र प्रतिरोधको प्रतीक बनेको छ। सङ्ग्रहका अधिकांश पात्रहरू परिस्थितिका निरीह दर्शक होइनन्। उनीहरू कुनै न कुनै रूपमा विद्रोह गर्छन्, प्रश्न गर्छन्, सङ्घर्ष गर्छन् र परिवर्तनको बाटो खोज्छन्।
सङ्ग्रहको भूमिकामा नै लेखकले सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक शोषण तथा अन्यायबाट जन्मिएका कथावस्तुलाई प्रस्तुत गर्ने उद्देश्य स्पष्ट गरेका छन्। साहित्यलाई जनताको दुःख, पीडा र यथार्थसँग जोड्नुपर्ने उनको आग्रह पनि त्यहाँ देखिन्छ। त्यसैले यी कथाहरूलाई केवल मनोरञ्जनका लागि लेखिएका कथा मान्न सकिँदैन। लेखकको प्राथमिकता समाजको यथार्थ देखाउनु र त्यस यथार्थमाथि प्रश्न उठाउनु हो।
‘एउटा बलिदान !’ : आदर्श र बलिदानको कथा
सङ्ग्रहको पहिलो कथा ‘एउटा बलिदान !’ मिमाकाजीको चरित्रमा केन्द्रित छ। सेना घर घेर्न आइपुगेको अवस्थामा आत्मसमर्पण गर्ने कि प्रतिरोध गर्ने भन्ने निर्णायक क्षणमा कथा पुग्छ। परिवारलाई बचाउने मानवीय मोह र देश–जनताका लागि जीवन अर्पण गर्ने राजनीतिक प्रतिबद्धताबिच मिमाकाजीको द्वन्द्व अत्यन्त तीव्र छ। अन्ततः उनी आत्मसमर्पणको सट्टा बलिदान रोज्छन्।
मिमाकाजीको चरित्र कथाकारको वैचारिक आग्रहको प्रतिनिधि हो। उनका लागि व्यक्तिगत जीवनभन्दा राष्ट्र र जनताको मुक्ति ठुलो हुन्छ। यसले कथालाई भावनात्मक मात्र होइन, राजनीतिक अर्थसमेत दिन्छ।
तर आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्दा पात्रले आफ्नै स्वाभाविक मनोवैज्ञानिक प्रक्रियाबाट विचार विकास गर्नुभन्दा लेखकको विचार बोलिदिएको अनुभूति केही प्रसङ्गमा हुन्छ। यही पक्ष प्रगतिशील साहित्यको पुरानो चुनौती पनि हो—विचारलाई कलामा रूपान्तरण गर्ने कि पात्रको मुखबाट विचार घोषणा गराउने?
‘दूरगामी यात्रा’ : प्रेमबाट चेतनातर्फ
‘दूरगामी यात्रा’ सङ्ग्रहको महत्त्वपूर्ण कथा हो। अर्चना र निकेशको सामान्य परिचय र संवादबाट सुरु हुने कथा क्रमशः प्रेम, महिला स्वतन्त्रता, सामाजिक रूढि, राष्ट्रियता र राजनीतिक चेतनातर्फ फैलिन्छ।
अर्चना पहाडी निम्न मध्यम वर्गीय परिवारकी छोरी हुन्। घरेलु जिम्मेवारी, ग्रामीण सामाजिक संरचना र अध्ययनप्रतिको सङ्घर्षबिच उनले उच्च शिक्षा हासिल गर्ने बाटो बनाएकी छन्।
कथाको रोचक पक्ष अर्चनाको चेतनाको क्रमिक विकास हो। सुरुमा सामान्य जीवन बाँचिरहेकी युवती राजनीतिक संवाद र सामाजिक प्रश्नसँग जोडिँदै जान्छिन्। राष्ट्रिय स्वाधीनता र अखण्डताको प्रश्नमा उनको सहभागिता हुन्छ। तर विरोधी समूहबाट हुने जातीय तथा क्षेत्रीय गालीगलौजपछि उनी अझ गहिरो राजनीतिक निष्कर्षमा पुग्छिन्।
यस कथाको शक्ति यही हो—राजनीतिक चेतना बाहिरबाट थोपरिएको होइन, जीवनका अनुभवबाट क्रमशः निर्मित भएको देखिन्छ।
‘एउटा अविरल यात्री’ : स्मृति, गाउँ र सामाजिक परिवर्तन
यो कथा विगतको गाउँ र वर्तमानको परिवर्तनबिच उभिएको पात्रको स्मृतिबाट अघि बढ्छ। सात वर्षपछि आफ्नो गाउँ फर्किएको पात्रले बाल्यकाल, साथी सची, गाउँघर र विगतका सम्बन्ध सम्झन्छ।
सचीको चरित्रले कथालाई विशेष मानवीय गहिराइ दिन्छ। गरिब परिवारकी, सहयोगी, मिलनसार र सरल सचीप्रतिको बाल्यकालीन आत्मीयता स्मृतिमा जीवित रहन्छ। पछि उनको जीवन कहाँ पुग्यो भन्ने प्रश्नले कथामा वियोग र सामाजिक स्मृतिको भाव थप्छ।
यहाँ कथाकारको ग्रामीण परिवेशप्रतिको आत्मीयता स्पष्ट देखिन्छ। पहाड, खोला, पाखा, गोठालो जीवन र गाउँको सामाजिक सम्बन्धलाई उनले केवल दृश्यका रूपमा होइन, पात्रको चेतनासँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन्।
‘पिल्सिएको ज्यान’ : वर्गीय शोषणको कठोर अनुहार
‘पिल्सिएको ज्यान’ सङ्ग्रहको सबैभन्दा तीखो सामाजिक यथार्थ बोकेको कथामध्ये एक हो। गजेन्द्र माइला गरिबी, ऋण, साहुको चर्को ब्याज र सामाजिक अपमानको चक्रमा पिल्सिएको पात्र हो। उसको जीवनमा सुखभन्दा पीडा बढी छ।
उसको आर्थिक समस्या व्यक्तिगत कमजोरीका कारण उत्पन्न भएको होइन; सामाजिक–आर्थिक संरचनाले सिर्जना गरेको अभाव हो। ऋणको बोझले उसको परिवारसमेत सङ्कटमा परेको छ। अन्ततः उसलाई गाउँबाट विस्थापित हुनुपर्ने परिस्थिति सिर्जना हुन्छ।
कथाको महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो—गरिबका पक्षमा बोल्ने भनिएका राजनीतिक शक्तिहरू स्वयं व्यवहारमा कति परिवर्तनकारी छन्? यही प्रश्नले कथालाई केवल गरिबीको कथा हुनबाट रोक्छ र राजनीतिक पाखण्डको आलोचनातर्फ लैजान्छ।
‘द्वन्द्व प्रेम’ : प्रेम, पितृसत्ता र सामाजिक बन्धन
‘द्वन्द्व प्रेम’ प्रेमकथा जस्तो देखिए पनि यसको गहिराइमा पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचनाको आलोचना छ। विमला र रमेशको प्रेम व्यक्तिगत चाहना र सामाजिक नियन्त्रणबिच फस्छ।
विमला शिक्षित, स्वच्छ विचार भएकी र आफ्नै जीवनको निर्णय गर्न चाहने युवती हुन्। तर परिवार, धर्म, परम्परा र सामाजिक प्रतिष्ठाका नाममा उनको जीवनमाथि अरूले निर्णय गर्छन्।
रमेश र विमलाको प्रेमबिच पनि वर्ग, परिवार र सामाजिक भयको पर्खाल उभिन्छ। लामो समयपछि पुनर्मिलन भए पनि पुरानो प्रेम सहज रूपमा जीवनमा फर्किन सक्दैन। अन्ततः विमलाको जीवनमा आएको त्रासदीले प्रेमको व्यक्तिगत आयामलाई सामाजिक संरचनासँग जोडिदिन्छ।
यस कथामा लेखकले प्रेमलाई केवल रोमान्टिक अनुभूतिको रूपमा होइन, स्वतन्त्रता र सामाजिक बन्धनबिचको द्वन्द्वका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।
‘परिवर्तनका बाहकहरू’ : परिवर्तनको भाष्य र विडम्बना
यस कथामा राजनीतिक परिवर्तनपछि पनि जनताको जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन नआएको यथार्थलाई अगाडि सारिएको छ। सुशीला र सुदेशजस्ता पात्रमार्फत राजनीतिक चेतना, सङ्गठन, वर्गीय दृष्टिकोण र व्यक्तिगत जीवनबिचको सम्बन्ध देखाइएको छ।
सुदेश सामन्ती पृष्ठभूमिबाट आएको भए पनि राजनीतिक चेतनाबाट प्रभावित भएर परिवर्तनको पक्षमा उभिन्छ। अर्कोतर्फ उसको परिवार र बाबुको वर्गीय स्वार्थबिच तीव्र द्वन्द्व देखिन्छ।
यहाँ कथाकारले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछन्—राजनीतिक परिवर्तन केवल सत्ता परिवर्तन हो कि सामाजिक सम्बन्धको पनि परिवर्तन हो? यही प्रश्नले कथालाई वर्तमान राजनीतिक अवस्थासँग जोड्छ।
‘प्रताडित’ र ‘अविचलित यात्रा’ : इतिहासको पीडा र प्रतिरोध
‘प्रताडित’ माओवादी द्वन्द्वकालीन हिंसा र त्यसको मनोवैज्ञानिक प्रभावमा केन्द्रित छ। शिक्षक रमाकान्तले राज्य र द्वन्द्वरत पक्षबाट भोग्नुपरेको आतङ्कलाई कथा मनोवैज्ञानिक दृष्टिले प्रस्तुत गर्छ।
‘अविचलित यात्रा’मा व्यक्तिगत शोक, परिवारको विघटन र राजनीतिक आन्दोलनबिचको सम्बन्ध देखिन्छ। लेखकका पात्रहरू व्यक्तिगत पीडामा थुनिएर बस्दैनन्; उनीहरू त्यस पीडालाई राजनीतिक चेतनामा बदल्ने प्रयास गर्छन्।
यसरी सङ्ग्रहमा इतिहास केवल पृष्ठभूमि होइन, पात्रहरूको जीवन नियन्त्रित गर्ने सक्रिय शक्ति बनेको छ।
‘व्यर्थता’ : सबैभन्दा राजनीतिक कथा
सङ्ग्रहको अन्तिम कथा ‘व्यर्थता’ले राजनीतिक परिवर्तनपछि उत्पन्न मोह भङ्गलाई अत्यन्त तीखो रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
संक्रान्तिबजारको परिवर्तित सामाजिक परिवेश, माओवादी युद्धको स्मृति, राजनीतिक दलका स्थानीय नेता र पुराना कार्यकर्ताको वर्तमान अवस्थाबिच कथा अगाडि बढ्छ।
हर्कबहादुर र होटेलमा भेटिएका रमेश, अनिल तथा इन्चार्ज रोशनबिचको संवादमार्फत कथाले क्रान्ति, सत्ता, नेतृत्व र जनजीवनबिचको दूरीमाथि प्रश्न उठाउँछ। हर्कबहादुरले विगतको सङ्घर्ष सम्झँदै आजको नेतृत्व र राजनीतिक जीवनशैलीप्रति मोहभङ्ग व्यक्त गर्छ।
कथाको अन्त्यमा हर्कबहादुर होटेलबाट बाहिरिन्छ। तर ऊ केवल होटेलबाट बाहिरिएको छैन; पुरानो राजनीतिक मोहबाट पनि बाहिरिन खोजिरहेको छ।
यही कारणले ‘व्यर्थता’ शीर्षक निकै अर्थपूर्ण लाग्छ। प्रश्न क्रान्ति व्यर्थ थियो कि क्रान्तिको नाममा बनेको वर्तमान राजनीति व्यर्थ भयो भन्ने हो। कथाले यसको उत्तर पाठककै विवेकमा छोडिदिन्छ।
भाषा र शिल्प : शक्ति र सीमा
दिनेश थापा बेगारीको कथाकारिता सरल भाषामा आधारित छ। गाउँघर, पहाडी जीवन, सामान्य मानिसको बोलीचाली र राजनीतिक परिवेशलाई उनले सहज भाषामा उतारेका छन्। पात्र अनुकूल संवाद निर्माण गर्ने क्षमता पनि सङ्ग्रहको एउटा सकारात्मक पक्ष हो। भूमिकामा प्रस्तुत मूल्याङ्कनले पनि पात्रको चेतना स्तरअनुसार भाषिक संवाद मिलाइएको र कथानकलाई संवादले सहज बनाएको उल्लेख गर्छ। तर यही ठाउँमा सङ्ग्रहको कमजोरी पनि देखिन्छ।
कतिपय कथामा विचार कथाभन्दा अगाडि दौडिएको छ। पात्रहरूले प्राकृतिक जीवन–अनुभवबाट विचार निकाल्नुको सट्टा लामो राजनीतिक भाषण वा वैचारिक संवाद गर्न पुग्छन्। यसले कथाको कलात्मकता केही ठाउँमा कमजोर बनाउँछ। स्वयं लेखकले पनि केही कथा पहिले लेखिएका भएकाले भाषिक कमजोरी र वाक्य संरचनामा हलुकापन रहेको स्वीकार गरेका छन्।
अर्को कमजोरी भनेको कतिपय ठाउँमा ‘असल पात्र’ र ‘खराब पात्र’बिचको विभाजन अत्यन्त स्पष्ट हुनु हो। यसले वैचारिक पक्षलाई तीखो बनाए पनि जटिल मानवीय चरित्र निर्माणलाई सीमित गर्न सक्छ। वास्तविक जीवनमा मानिस सधैँ पूर्ण रूपमा राम्रो वा खराब हुँदैन; उसका अन्तर्विरोध, कमजोरी र परिवर्तनका तहहरू हुन्छन्। कथामा त्यस्ता बहुआयामिक पात्र अझ बढी आए कृतिको कलात्मक उचाइ बढ्न सक्थ्यो।
प्रगतिशील कथा कि राजनीतिक दस्ताबेज?
‘आँटिला मुटुहरू’को सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण बहस यही हो। यस सङ्ग्रहका कथा स्पष्ट रूपमा प्रगतिशील वैचारिक धरातलमा उभिएका छन्। वर्गीय विभेद, सामन्ती संस्कार, शोषण, महिला उत्पीडन, राजनीतिक विसङ्गति र राष्ट्रियताको प्रश्नमा लेखकको दृष्टिकोण स्पष्ट छ। सङ्ग्रहका कथाहरूमा अन्यायविरुद्ध उठेका पात्रहरू र परिवर्तनको चाहना निरन्तर देखिन्छ।
तर प्रगतिशील साहित्यको मूल्य केवल कुन पक्षमा उभियो भन्ने कुराले निर्धारण गर्दैन; कसरी कलात्मक रूपमा उभियो भन्ने प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
यस अर्थमा ‘आँटिला मुटुहरू’ सफल र अपूर्ण दुवै छ। सफल यस कारण कि यसले सामाजिक पीडा र राजनीतिक विसङ्गतिलाई बेवास्ता गर्दैन। अपूर्ण यस कारण कि कतिपय ठाउँमा विचारको तीव्रताले कथाको कलात्मक जटिलतालाई छायामा पार्छ।
तर यही अपूर्णता लेखकको सम्भावनाको सङ्केत पनि हो। किनकि कथाकारसँग जीवनलाई नजिकबाट हेर्ने दृष्टि, सामाजिक अन्तर्विरोध पहिचान गर्ने क्षमता र पात्रभित्रको प्रतिरोध खोज्ने आँट छ।
निष्कर्ष : ‘आँटिला मुटुहरू’को वास्तविक शक्ति
दिनेश थापा बेगारीको ‘आँटिला मुटुहरू’लाई केवल ११ वटा कथाको सङ्ग्रहका रूपमा पढ्दा यसको वास्तविक अर्थ पूरा खुल्दैन। यो मूलतः सङ्घर्षशील मानिसहरूको कथा हो—त्यस्ता मानिसहरूको कथा, जो परिस्थितिले थिचिए पनि पूर्ण रूपमा पराजित हुँदैनन्।
मिमाकाजीको बलिदानदेखि अर्चनाको चेतनासम्म, सचीको स्मृतिदेखि गजेन्द्रको पीडासम्म, विमला–रमेशको प्रेमदेखि सुशीला–सुदेशको राजनीतिक यात्रासम्म र अन्ततः हर्कबहादुरको मोह भङ्गसम्म आइपुग्दा एउटा साझा धागो भेटिन्छ—मानिस आफ्नो समयसँग सङ्घर्ष गरिरहेको छ।
त्यसैले ‘आँटिला मुटुहरू’को ‘आँट’ केवल बन्दुक बोकेका पात्रमा छैन। त्यो आँट अन्यायमाथि प्रश्न गर्ने चेतनामा, सामाजिक रूढिविरुद्ध उभिने महिलामा, गरिबीबिच पनि शिक्षाको सपना देख्ने पात्रमा, प्रेमलाई स्वतन्त्रताको अधिकारसँग जोड्ने मनमा र राजनीतिक धोखाधडीपछि पनि नयाँ बाटो खोज्ने मानिसमा छ। कृतिको सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि यही हो—यसले पाठकलाई केवल कथा सुनाउँदैन, समाजलाई हेर्ने एउटा वैचारिक दृष्टि दिन खोज्छ।
तर भविष्यको कथाकार दिनेश थापा बेगारीले विचारलाई अझ सूक्ष्म प्रतीक, बहुआयामिक पात्र, संयमित संवाद र कलात्मक कथानकभित्र मिसाउन सके भने उनका कथा अझ प्रभावशाली बन्न सक्छन्। अहिलेको ‘आँटिला मुटुहरू’ त्यही सम्भावनाको महत्त्वपूर्ण सङ्केत हो।
अन्ततः, यो सङ्ग्रहको मूल प्रश्न यही हो—परिस्थितिले मानिसलाई कति थिच्न सक्छ?
कथाकारको उत्तर छ—धेरै थिच्न सक्छ, तर केही मुटुहरू अझै आँटिला हुन्छन्। र सम्भवतः यही नै ‘आँटिला मुटुहरू’को मूल कथ्य र यसको सबैभन्दा ठुलो साहित्यिक अर्थ हो।
