आदिम साम्यवादी समाज : मानिसको सामूहिक जीवनदेखि निजी सम्पत्तिसम्म

मानव समाज सधैँ आज हामीले देखेजस्तो थिएन। न निजी सम्पत्तिको अहिलेको स्वरूप थियो, न राज्यको वर्तमान संरचना, न त धनी–गरिबबिचको ठुलो विभाजन नै। मानिसले कसरी जीवन बिताउँथ्यो, प्रकृतिसँग कस्तो सम्बन्ध राख्थ्यो, कसरी उत्पादन गर्थ्यो र एक अर्कासँग कस्तो सामाजिक सम्बन्धमा बस्थ्यो भन्ने कुरा समाजको विकाससँगै निरन्तर परिवर्तन हुँदै गयो।

कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एंगेल्सले मानव समाजको विकासलाई मानिसले उत्पादन गर्ने तरिका र उत्पादनका साधनसँग उसको सम्बन्धका आधारमा बुझ्ने प्रयास गरे। मानिसले के उत्पादन गर्छ, कसरी उत्पादन गर्छ, उत्पादनका साधनमाथि कसको स्वामित्व र नियन्त्रण हुन्छ तथा उत्पादित वस्तु कसरी वितरण हुन्छन्—यी प्रश्नले समाजको स्वरूप र त्यसको विकास बुझ्न महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्छन्। यसलाई सामान्य अर्थमा ‘उत्पादन पद्धति’ भनिन्छ।

मार्क्सवादी दृष्टिकोणमा मानव समाजको प्रारम्भिक अवस्थालाई ‘आदिम साम्यवादी समाज’ भनिन्छ। यहाँ ‘साम्यवादी’ भन्नाले आजको राजनीतिक व्यवस्था वा आधुनिक कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई बुझ्नु हुँदैन। त्यस समयमा उत्पादनको स्तर निकै न्यून थियो र मानिसहरू जीवन धान्न एक अर्कामा निर्भर थिए। त्यसैले सामूहिक श्रम, सामूहिक प्रयोग र आवश्यकताअनुसारको बाँडफाँड उनीहरूको जीवनका प्रमुख आधार थिए।

यो मानव इतिहासको निकै लामो प्रारम्भिक चरण थियो। यसको ठ्याक्कै अवधि निर्धारण गर्न सकिँदैन, किनकि संसारका विभिन्न भूभागमा मानव समाजको विकास एउटै समयमा र एउटै गतिमा भएको थिएन। प्रारम्भिक मानवको सामूहिक जीवनदेखि कृषि, पशुपालन, उत्पादनमा वृद्धि र अतिरिक्त उत्पादनको विकास हुँदै निजी सम्पत्तिको आधार बलियो बन्न थाले सम्मको लामो प्रक्रियालाई यस अवधिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

प्रारम्भिक मानवको सामूहिक जीवन

प्रारम्भिक मानिसको जीवन प्रकृतिमा अत्यधिक निर्भर थियो। सिकार गर्ने, माछा मार्ने, जङ्गली फलफूल, कन्दमूल तथा अन्य खाद्य वस्तु सङ्कलन गर्ने कामबाट जीवन चल्थ्यो। मानिसहरू प्रायः साना समूहमा बस्दथे। आधुनिक औजार र प्रविधिको अभावमा एक्लै जीवन धान्न कठिन थियो। त्यसैले सामूहिक रूपमा सिकार गर्ने, खाना खोज्ने, औजार बनाउने र प्राप्त वस्तुहरू बाँडेर प्रयोग गर्ने काम जीवनको आवश्यकताजस्तै बनेको थियो।

यही सामूहिक श्रमले मानिसहरूबिच सामाजिक सम्बन्ध निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। पुरुष र महिलाबिच कामको केही विभाजन हुन सक्थ्यो, तर त्यसलाई आजको जस्तो आर्थिक तथा सामाजिक असमानताको स्वरूपसँग सीधै तुलना गर्न मिल्दैन। त्यस बेला समूहको अस्तित्व जोगाउनु र जीवन धान्नु नै प्रमुख आवश्यकता थियो।

प्रारम्भिक मानव समाजमा आजको जस्तो परिवार र नाता सम्बन्धको निश्चित तथा विकसित व्यवस्था पनि स्थापित भइसकेको थिएन। केही प्रारम्भिक समाजमा पितृत्व पहिचान गर्ने सामाजिक व्यवस्था विकसित नभएका कारण नाता सम्बन्ध आमाको आधारमा पहिचान हुने अवस्था देखिन्छ। तर सबै प्रारम्भिक समाजमा यही व्यवस्था थियो भन्न मिल्दैन। पछि स्थायी बसोबास, कृषि, सम्पत्तिको सञ्चय र निजी स्वामित्वको विकाससँगै परिवार, विवाह र उत्तराधिकारका सम्बन्धहरू पनि परिवर्तन हुँदै गए।

साझा स्रोतदेखि निजी स्वामित्वसम्म

प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग पनि आजको जस्तो थिएन। जमिन, वन, पानी तथा अन्य प्राकृतिक स्रोतलाई व्यक्तिले निजी सम्पत्तिका रूपमा छुट्टाएर राख्ने अवस्था व्यापक रूपमा विकसित भइसकेको थिएन। तिनको प्रयोग मुख्यतः सामूहिक आवश्यकता र साझा जीवनका आधारमा हुने गर्दथ्यो। उत्पादनको मुख्य उद्देश्य जीवन धान्नु थियो; नाफा कमाउनु होइन।

उत्पादनको स्तर कम भएकाले धेरै वस्तु जम्मा गरेर राख्ने सम्भावना पनि सीमित थियो। पर्याप्त अतिरिक्त उत्पादन नहुँदा केही मानिसले ठुलो मात्रामा सम्पत्ति सञ्चय गरेर अरूमाथि स्थायी आर्थिक नियन्त्रण कायम गर्ने आधार कमजोर थियो। त्यसैले आजको जस्तो स्पष्ट धनी–गरिब तथा शोषक–शोषित वर्गीय विभाजन विकसित भइसकेको थिएन। समाजलाई नियन्त्रण गर्ने छुट्टै राज्यसत्ता पनि आधुनिक अर्थमा विकसित भएको थिएन।

तर मानव समाज यही अवस्थामा स्थिर रहेन। मानिसले प्रकृतिबाट सिक्दै आफ्नो ज्ञान र औजारमा सुधार गर्दै गयो। कृषि र पशुपालनको विकास भयो। मानिसहरू केही ठाउँमा स्थायी रूपमा बसोबास गर्न थाले। यससँगै उत्पादनको मात्रा पनि बिस्तारै बढ्दै गयो।

अतिरिक्त उत्पादनको जन्म

जब मानिसले आफ्नो तत्कालीन आवश्यकताभन्दा बढी उत्पादन गर्न सक्ने अवस्था हासिल गर्‍यो, तब ‘अतिरिक्त उत्पादन’को जन्म भयो। यही परिवर्तनले मानव समाजको पुरानो संरचनामा गहिरो प्रभाव पार्‍यो।

अतिरिक्त उत्पादनलाई सञ्चय गर्न सकिने भएपछि त्यसमा व्यक्तिगत अधिकार कायम गर्ने सम्भावना बढ्यो। जमिन, पशुधन, औजार तथा अन्य उत्पादनका साधनमाथि केही व्यक्ति वा समूहको स्वामित्व र नियन्त्रण क्रमशः बलियो हुँदै गयो। सामूहिक स्वामित्वको स्थानमा निजी स्वामित्व विस्तार हुँदै जाँदा सम्पत्तिसँगै सामाजिक तथा आर्थिक असमानता पनि बढ्न थाल्यो।

सम्पत्ति एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने आवश्यकता बढेसँगै परिवार, विवाह र उत्तराधिकारका सम्बन्धहरूले पनि नयाँ स्वरूप लिन थाले। मानिसहरूबिचका सामाजिक सम्बन्ध परिवर्तन हुँदै गए। केही मानिस उत्पादनका साधन र सम्पत्तिमाथि बढी अधिकार राख्ने अवस्थामा पुगे भने अरू मानिस आफ्नो श्रममा बढी निर्भर हुन थाले।

यसरी समाजमा वर्गीय विभाजनको आधार तयार हुँदै गयो। मार्क्सवादी व्याख्याअनुसार नयाँ प्रकारका सम्पत्ति सम्बन्ध र वर्गीय विभाजन विकसित भएपछि त्यसलाई व्यवस्थित, संरक्षण र नियन्त्रण गर्ने राज्यसत्ताको विकास पनि हुँदै गयो।

मोर्गन र एंगेल्सको योगदान

आदिम समाजबारे अध्ययन गर्ने क्रममा अमेरिकी मानवशास्त्री लुइस हेनरी मोर्गनको काम पनि उल्लेखनीय छ। उनले प्रारम्भिक मानव समाज, परिवार र सामाजिक सम्बन्धबारे अध्ययन गरेका थिए। उनका केही निष्कर्षबाट फ्रेडरिक एंगेल्स प्रभावित भए र उनले परिवार, निजी सम्पत्ति तथा राज्यको उत्पत्तिबारे आफ्नो विश्लेषण अघि बढाए।

यद्यपि मोर्गनका विकासक्रमसम्बन्धी सबै निष्कर्षलाई आजको मानवशास्त्रले स्वीकार गर्दैन। मानवशास्त्र र पुरातत्त्वको क्षेत्रमा पछिल्ला अध्ययनहरूले प्रारम्भिक समाजबारे थप जटिल र विविध तस्बिर प्रस्तुत गरेका छन्। त्यसका बाबजुद, प्रारम्भिक मानव समाजबारे मार्क्सवादी चिन्तन निर्माणमा मोर्गनको प्रभाव ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण रह्यो।

समाज परिवर्तनको प्रक्रिया

आदिम साम्यवादी समाजको अध्ययनले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्न मद्दत गर्छ—समाज स्थिर हुँदैन। मानिसले उत्पादन गर्ने तरिका बदलिँदा सम्पत्ति सम्बन्ध, परिवार, सामाजिक सम्बन्ध र समाजको समग्र संरचना पनि परिवर्तन हुँदै जान्छ।

यस प्रक्रियालाई सरल रूपमा यसरी बुझ्न सकिन्छ—

प्रकृतिमा निर्भर जीवन → सामूहिक श्रम → औजारको विकास → उत्पादनमा वृद्धि → अतिरिक्त उत्पादन → सञ्चय → निजी स्वामित्व → असमानता → वर्गीय विभाजन → राज्यसत्ताको विकास।

तर यो क्रमलाई सबै समाजमा एउटै ढाँचामा, एउटै समयमा र एउटै गतिमा भएको ऐतिहासिक प्रक्रिया भनेर बुझ्नु उचित हुँदैन। विभिन्न समाजले फरक–फरक बाटो र गतिबाट विकास गरेका थिए।

त्यसैले आदिम साम्यवादी समाज केवल विगतको एउटा ऐतिहासिक अवस्था मात्र होइन; मानव समाज कसरी परिवर्तन हुँदै आयो भन्ने बुझ्ने एउटा महत्त्वपूर्ण सैद्धान्तिक आधार पनि हो।

अन्ततः प्रश्न यही हो—सामूहिक श्रम र सहकार्यमा आधारित प्रारम्भिक समाजमा अतिरिक्त उत्पादन, निजी सम्पत्ति र वर्गीय विभाजन कसरी जन्मिए? त्यससँगै परिवार, नाता सम्बन्ध र अन्य सामाजिक संस्थाहरू कसरी परिवर्तन भए?

यिनै प्रश्नको खोजीले आदिम साम्यवादी समाजलाई अझ गहिराइमा बुझ्ने बाटो खोल्छ।